Bir bakışta
- %a artış 1 + a/100, %a azalış 1 − a/100 ile çarpmaktır.
- Art arda değişimlerde yüzdeler toplanmaz, çarpanlar çarpılır.
- Kâr ve zarar yüzdesi aksi söylenmedikçe maliyet üzerinden hesaplanır.
- İndirim etiket fiyatı üzerinden uygulanır.
- Basit faiz = anapara · yıllık oran · süre (yıl).
Konu nedir?
Bir ürüne %20 zam yapılıp sonra %20 indirim yapılırsa fiyat eskisine döner mi? Sınıfta bu soruyu sorunca çoğu kişi "döner" der; oysa fiyat %4 düşer. Yüzde, bir çokluğun 100 eşit parçadan kaçı olduğunu söyler. Kâr-zarar, zam, indirim ve faiz soruları bu fikrin alışverişe ve paraya uygulanmış hâlleridir.
Bilmen gerekenler
- Yüzde: Bir sayının %a'sı, sayı · a/100'dür. %a artış sayıyı (100 + a)/100 ile, %a azalış (100 − a)/100 ile çarpar.
- Ardışık değişimler: %20 zam ardından %20 indirim fiyatı eski hâline getirmez: 1,2 · 0,8 = 0,96, yani net %4 azalış olur. Art arda değişimlerde çarpanları çarp, yüzdeleri toplama.
- Kâr-zarar: Kâr ya da zarar yüzdesi, aksi söylenmedikçe maliyet (alış fiyatı) üzerinden hesaplanır. Satış fiyatı = maliyet · (100 ± oran)/100.
- Etiket ve indirim: İndirim yüzdesi etiket fiyatı üzerinden uygulanır. Önce etiket fiyatını maliyet cinsinden yaz, sonra indirimi uygula ve satış fiyatını maliyetle karşılaştır.
- Maliyeti 100 seçme: Bilinmeyen maliyeti 100 birim almak yüzde sorularında işlemleri sadeleştirir.
- Basit faiz: Faiz = anapara · yıllık faiz oranı · süre (yıl). Süre ay olarak verilmişse 12'ye bölerek yıla çevir.
- Bileşik faiz: Her dönemin faizi anaparaya eklenip yeniden faize giriyorsa n dönem sonunda para, anapara · (1 + oran)ⁿ olur.
Sık yapılan hatalar
- Kâr yüzdesini satış fiyatı üzerinden hesaplamak.
- Zam ve indirim yüzdelerini toplayıp çıkarmak (%40 zam ile %20 indirimi net %20 artış saymak).
- İndirimi maliyet üzerinden uygulamak.
- Ayla verilen süreyi yıla çevirmeden faiz formülüne koymak.
Nasıl çalışmalı?
Yüzdeyi gördüğün anda çarpana çevir: %15 artış 1,15, %30 indirim 0,7. Ardışık değişimlerde bu çarpanları çarpman yeterli; aşağıdaki tablo bunun birkaç örneğini gösteriyor. Kâr-zarar sorularında kâğıda üç satır yaz: maliyet, etiket, satış. Maliyete 100 de, diğer ikisini ondan türet; kârı ya da zararı en sonda maliyetle karşılaştır. Faiz sorusunda formüle girmeden önce sürenin birimine bak; ay verilmişse yıla çevir. Market indirimlerini kafadan hesaplamak da iyi bir günlük alıştırmadır.
Yüzde değişimini çarpana çevir
| Değişim | Çarpan | 100 TL ne olur? |
|---|---|---|
| %25 zam | 1,25 | 125 TL |
| %30 indirim | 0,7 | 70 TL |
| %20 zam, sonra %20 indirim | 1,2 · 0,8 = 0,96 | 96 TL |
| %10 zam, sonra yine %10 zam | 1,1 · 1,1 = 1,21 | 121 TL |
| %40 zam, sonra %20 indirim | 1,4 · 0,8 = 1,12 | 112 TL |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir satıcı maliyeti x TL olan bir ürüne, maliyetinin %40 fazlası olacak biçimde etiket fiyatı koyuyor. Ürünü etiket fiyatı üzerinden %20 indirimle sattığında 36 TL kâr ediyor. Buna göre x kaçtır?
Cevap E. Etiket fiyatı maliyetin %40 fazlası: 1,4x. Etiket üzerinden %20 indirim: 1,4x · 0,8 = 1,12x. Kâr 1,12x − x = 0,12x = 36, buradan x = 300. Yüzdeleri çıkarıp "%40 − %20 = %20 kâr" dersen 0,2x = 36 yazar ve yanlış olarak 180 bulursun.
Kendini dene
%20 zam ve ardından %20 indirim yapılan ürünün fiyatı değişmez.
200 TL'ye alınıp 250 TL'ye satılan üründe kâr %25'tir.
1000 TL, yıllık %12 basit faizle 6 ay bankada kalırsa 120 TL faiz getirir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Yüzde, Kâr-Zarar, Faiz soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Kâr yüzdesi neden satış fiyatından değil de maliyetten hesaplanır?
Kâr, yatırdığın paraya göre ne kadar kazandığını gösterir; bu yüzden aksi belirtilmedikçe maliyet esas alınır. Soru "satış fiyatı üzerinden" diyorsa ona uy.
Yüzde, Kâr-Zarar, Faiz konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.