Bir bakışta
- a > 0 kollar yukarı (en küçük değer var), a < 0 kollar aşağı (en büyük değer var).
- Tepe noktası: r = −b/2a, k = f(r); simetri ekseni x = r.
- y = a(x − r)² + k biçiminde tepe (r, k); parantezdeki işaret ters okunur.
- Parabol-doğru: iki denklemi eşitle, ortak denklemin Δ'sına bak.
- Kökler biliniyorsa y = a(x − x₁)(x − x₂).
Konu nedir?
Havaya atılan bir topun izlediği yolu düşün: yükselir, bir noktada durur gibi olur ve geri düşer. Bu eğri bir paraboldür. Matematikte parabol, f(x) = ax² + bx + c (a ≠ 0) fonksiyonunun grafiğidir. Bu konuda grafiğin şeklini yorumlar, parabol ile doğrunun ilişkisini inceler ve verilen bilgilerden parabolün denklemini yazarsın.
Bilmen gerekenler
- Kolların yönü: a > 0 ise kollar yukarı, a < 0 ise aşağı bakar. |a| büyüdükçe parabol daralır.
- Tepe noktası: T(r, k) için r = −b/2a ve k = f(r). a > 0 ise k fonksiyonun en küçük değeri, a < 0 ise en büyük değeridir. Simetri ekseni x = r doğrusudur.
- Eksenleri kesme: Parabol y eksenini (0, c) noktasında keser. x eksenini kestiği noktalar f(x) = 0'ın gerçek kökleridir; Δ < 0 ise x eksenini kesmez, Δ = 0 ise x eksenine teğettir.
- Parabol-doğru ilişkisi: y = ax² + bx + c ile y = mx + n'yi eşitle: ax² + (b − m)x + (c − n) = 0. Bu denklemde Δ > 0 ise doğru parabolü iki noktada keser, Δ = 0 ise teğettir, Δ < 0 ise kesişmezler.
- Parabol denklemi yazma: Tepe noktası T(r, k) biliniyorsa y = a(x − r)² + k; x eksenini kestiği noktalar x₁ ve x₂ biliniyorsa y = a(x − x₁)(x − x₂). a'yı grafikteki başka bir noktadan bul.
- Simetri: Aynı y değerini alan iki noktanın apsislerinin ortalaması tepe noktasının apsisidir.
Sık yapılan hatalar
Sınavda genelde y = 2(x + 3)² − 1 gibi bir ifade verilir ve tepe noktası sorulur. Parantezdeki + işaretini görüp tepeyi (3, −1) diyen çok olur; doğrusu (−3, −1).
- r = −b/2a formülünde eksiyi düşürmek.
- Parabol-doğru sorusunda ortak denklemi kurmadan parabolün kendi diskriminantına bakmak. Doğrunun kesip kesmediğini yalnız ortak denklem söyler.
- Grafikten okuduğun noktanın koordinatlarını ters yazmak, (2, 5) yerine (5, 2) gibi.
Nasıl çalışmalı?
Soruyu okuduktan sonra kâğıdın köşesine kaba bir grafik çiz: kollar hangi yöne, tepe nerede, y eksenini nerede kesiyor. Bu çizim birçok soruda şıkları yarıya indirir. Aynı parabolü üç biçimde (genel, tepe noktalı, köklü) yazıp birinden diğerine geçme alıştırması yap; denklem yazma soruları bu geçişi ister. Parabol-doğru sorularında sıra hep aynıdır: eşitle, tek tarafa topla, diskriminantı yorumla. Grafiği verilen sorularda önce okunabilen bütün noktaları (kökler, y eksenini kestiği nokta, tepe) not et, sonra denklemi seç.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
y = x² − 6x + m parabolünün tepe noktası y = 2x − 1 doğrusu üzerinde olduğuna göre m kaçtır?
Cevap D. Tepe noktasının apsisi r = −(−6)/2 = 3, ordinatı k = 9 − 18 + m = m − 9. Tepe doğrunun üzerinde olduğuna göre x = 3 için doğrunun verdiği değere eşit olmalı: 2 · 3 − 1 = 5. m − 9 = 5 ve m = 14.
Kendini dene
y = −2x² + 8x − 3 fonksiyonunun en büyük değeri 5'tir.
y = (x + 1)² − 4 parabolünün tepe noktası (1, −4)'tür.
Diskriminantı negatif olan bir parabol x eksenini kesmez.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Parabol soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Parabolün en küçük değeri her zaman tepe noktasında mıdır?
Kollar yukarıysa ve tanım kümesi bütün gerçek sayılarsa evet. Tanım kümesi bir aralıksa tepe noktası aralığın içinde mi diye bak; değilse en küçük değer uç noktalardan birindedir.
Parabolün x eksenini kestiği iki noktayı biliyorsam tepe noktasını nasıl bulurum?
Tepenin apsisi iki kökün ortasıdır: r = (x₁ + x₂)/2. Ordinat için bu değeri fonksiyonda yerine yaz.
Parabol konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.