Bir bakışta
- Bilinmeyen veri sorularında toplamla çalış: toplam = ortalama · veri sayısı.
- Medyan için önce sırala; veri sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalamasını al.
- Uç değer ortalamayı ve açıklığı kaydırır; medyan ve çeyrekler açıklığı az etkilenir.
- Her veriye aynı sayı eklemek standart sapmayı ve açıklığı değiştirmez.
- Daire grafiğinde dilimin açısı = (parça / bütün) · 360°.
Konu nedir?
Beş kişinin aylık harçlığı 400, 450, 500, 500 ve 5000 TL olsun. Ortalama 1370 TL çıkar ama bu sayı gruptaki kimseyi anlatmaz; ortanca olan 500 TL çok daha gerçekçidir. İstatistik, verileri toplayıp düzenleme, özetleme ve yorumlama işidir. TYT'de merkezi eğilim ölçüleri (ortalama, medyan, mod), yayılım ölçüleri ve verinin uygun grafikle gösterilmesi sorulur.
Bilmen gerekenler
- Aritmetik ortalama: Verilerin toplamı bölü veri sayısı. Ortalama ve veri sayısı biliniyorsa toplam = ortalama · veri sayısı; bilinmeyen veriyi bulmanın en hızlı yolu budur.
- Medyan (ortanca): Veriler küçükten büyüğe sıralanınca ortadaki değerdir. Veri sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalaması alınır.
- Mod (tepe değer): En çok tekrar eden değerdir. Bir veri grubunun birden fazla modu olabilir ya da hiç olmayabilir.
- Açıklık: En büyük değer − en küçük değer.
- Çeyrekler açıklığı: Üst çeyrek − alt çeyrek. Verinin ortadaki yarısının yayılımını ölçtüğü için uç değerlerden az etkilenir.
- Standart sapma: Verilerin ortalama etrafında ne kadar dağıldığını gösterir. Bütün verilere aynı sayı eklenirse ortalama o kadar artar, standart sapma değişmez. Bütün veriler pozitif bir k sayısıyla çarpılırsa ortalama da standart sapma da k katına çıkar.
- Grafik türleri: Sütun grafiği kategorileri karşılaştırır, çizgi grafiği zaman içindeki değişimi, daire grafiği bütünün parçalarını gösterir; histogram gruplanmış veriler içindir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en sık gördüğüm hata, medyanı veriler sıralanmadan, listede ortaya denk gelen sayıya bakarak bulmak. Örnek sorudaki tuzak tam olarak budur.
- Çift sayıda veride ortadaki iki değerin ortalamasını almamak.
- Tek bir uç değerin ortalamayı medyandan çok daha fazla kaydırdığını hesaba katmamak.
- Daire grafiğinde merkez açısı hesaplarken 360° yerine 100 ile orantı kurmak.
Nasıl çalışmalı?
Altı yedi sayılık kısa listeler yaz ve dört ölçüyü (ortalama, medyan, mod, açıklık) hesapla. Sonra listedeki en büyük sayıyı iki katına çıkar ve hangi ölçünün değiştiğine bak; sınav soruları çoğunlukla bu yorumu ister. Veri ekleme-çıkarma sorularında toplam üzerinden düşün: "eski toplam + yeni veri = yeni ortalama · yeni veri sayısı". Grafik sorularında önce eksenleri ve birimi oku; birçok yanlış, grafiğin ölçeğine bakmamaktan çıkıyor.
Merkezi eğilim ve yayılım ölçüleri
| Ölçü | Nasıl bulunur? | Uç değerden etkilenir mi? | Her veriye 5 eklenirse |
|---|---|---|---|
| Aritmetik ortalama | Toplam / veri sayısı | Evet, belirgin biçimde | 5 artar |
| Medyan | Sıralı verinin ortası | Az etkilenir | 5 artar |
| Mod | En sık tekrar eden değer | Genellikle etkilenmez | 5 artar |
| Açıklık | En büyük − en küçük | Evet, doğrudan | Değişmez |
| Çeyrekler açıklığı | Üst çeyrek − alt çeyrek | Az etkilenir | Değişmez |
| Standart sapma | Ortalama etrafındaki dağılım | Evet | Değişmez |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
3, 11, x, 8, 5, 7 veri grubunun aritmetik ortalaması 7'dir. Buna göre bu veri grubunun medyanı kaçtır?
Cevap C. Toplamla başla: 6 · 7 = 42. Bilinen veriler 3 + 11 + 8 + 5 + 7 = 34, demek ki x = 8. Sırala: 3, 5, 7, 8, 8, 11. Veri sayısı çift; medyan ortadaki iki değerin ortalaması: (7 + 8)/2 = 7,5. Sıralamadan listenin ortasına bakan 8 bulur.
Kendini dene
2, 9, 4, 7 verilerinin medyanı (9 + 4)/2 = 6,5'tir.
Bütün verilere 3 eklenirse standart sapma değişmez.
Bir veri grubunun birden fazla modu olabilir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Veri ve İstatistik soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ortalama mı medyan mı daha iyi bir özettir?
Uç değer yoksa ikisi de iş görür. Çok büyük ya da çok küçük bir değer varsa medyan verinin ortasını daha iyi anlatır, çünkü uç değerden çok az etkilenir.
Standart sapma sıfır olabilir mi?
Evet, bütün veriler birbirine eşitse. Bu durumda her veri ortalamaya eşittir ve hiç yayılım yoktur.
Veri ve İstatistik konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.