Bir bakışta
- Aritmetik: aₙ = a₁ + (n − 1)r ve Sₙ = n · (a₁ + aₙ) / 2.
- Geometrik: aₙ = a₁ · rⁿ⁻¹ ve r ≠ 1 için Sₙ = a₁ · (rⁿ − 1) / (r − 1).
- İki terim verilince ortak farkı farktan bul: aₙ − aₖ = (n − k)r.
- Terim sayısı = (son − ilk) / fark + 1.
- Sabit miktar eklenen problem aritmetik, sabit oranla çarpılan problem geometrik dizidir.
Konu nedir?
3, 7, 11, 15, … dizisinin 50. terimi kaçtır? Terimleri tek tek yazmak yerine her adımda 4 eklendiğini görürsen cevap 3 + 49 · 4 = 199. Dizi, pozitif doğal sayılardan gerçek sayılara tanımlı bir fonksiyondur; terimleri a₁, a₂, a₃, … diye sıralanır. AYT'de genel terim, aritmetik dizi, geometrik dizi ve bunlarla kurulan problemler sorulur.
Bilmen gerekenler
- Dizi ve genel terim: aₙ, dizinin n. terimini veren kuraldır. aₙ = 2n + 1 ise a₅ = 11. Bazı diziler aₙ₊₁ = aₙ + 3 gibi bir önceki terime bağlı tanımlanır.
- Artan ve azalan diziler: Her n için aₙ₊₁ > aₙ ise dizi artandır; karar vermek için aₙ₊₁ − aₙ farkının işaretine bak.
- Aritmetik dizi: Ardışık terimlerin farkı sabittir (ortak fark r). aₙ = a₁ + (n − 1)r, genel olarak aₙ = aₖ + (n − k)r.
- Aritmetik dizide toplam: Sₙ = n · (a₁ + aₙ) / 2. Bir terim, kendisine eşit uzaklıktaki iki terimin aritmetik ortalamasıdır.
- Geometrik dizi: Ardışık terimlerin oranı sabittir (ortak çarpan r). aₙ = a₁ · rⁿ⁻¹. Bir terimin karesi, kendisine eşit uzaklıktaki iki terimin çarpımına eşittir.
- Geometrik dizide toplam: r ≠ 1 için Sₙ = a₁ · (rⁿ − 1) / (r − 1).
- Dizi problemleri: Her gün aynı miktar artan birikim ya da koşu mesafesi aritmetik diziyle; her yıl aynı oranda artan nüfus ya da her adımda yarıya inen miktar geometrik diziyle modellenir.
Sık yapılan hatalar
Sınavda genelde terim sayısı üzerinden tuzak kurulur. 5'ten 32'ye 3'er artan dizide (32 − 5)/3 = 9 bulup duran öğrenci bir terimi kaçırır; terim sayısı 9 + 1 = 10'dur.
- Genel terimde (n − 1) yerine n yazmak.
- Geometrik dizide üssü n − 1 yerine n almak.
- Toplam formülünde son terimin yerine terim sayısını koymak.
Nasıl çalışmalı?
İki terimi verilen sorularda a₁'i bulmaya koşma; a₇ − a₃ = 4r gibi bir farkla ortak farkı doğrudan yakala. Çoğu soruda a₁ hiç gerekmez. Aritmetik dizi toplam formülünü bir kez kendin türet: terimleri düz ve ters sırada alt alta yaz ve topla, her sütun a₁ + aₙ verir. Sözel problemlerde ilk soru şu olsun: "Her adımda bir sayı mı ekleniyor, yoksa bir sayıyla mı çarpılıyor?" Bulduğun genel terimi ilk üç terimle karşılaştırmak işlem hatalarını erkenden yakalar.
Aritmetik ve geometrik dizi karşılaştırması
| Özellik | Aritmetik dizi | Geometrik dizi |
|---|---|---|
| Ardışık terimler arasında sabit olan | Fark (r) | Oran (r) |
| Genel terim | aₙ = a₁ + (n − 1)r | aₙ = a₁ · rⁿ⁻¹ |
| İki terim arasındaki ilişki | aₙ = aₖ + (n − k)r | aₙ = aₖ · rⁿ⁻ᵏ |
| Ortadaki terim | Eşit uzaklıktaki iki terimin aritmetik ortalaması | Karesi, eşit uzaklıktaki iki terimin çarpımı |
| İlk n terim toplamı | Sₙ = n · (a₁ + aₙ) / 2 | Sₙ = a₁ · (rⁿ − 1) / (r − 1), r ≠ 1 |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir aritmetik dizide a₃ = 11 ve a₇ = 23 olduğuna göre dizinin ilk 10 teriminin toplamı kaçtır?
Cevap E. a₇ − a₃ = 4r = 12, yani r = 3. a₁ = a₃ − 2r = 5 ve a₁₀ = a₁ + 9r = 32. S₁₀ = 10 · (5 + 32) / 2 = 185. a₁₀ için 9r yerine 8r ekleyen 29 bulur ve toplamı 170 çıkarır.
Kendini dene
2, 5, 8, 11, … dizisinin 20. terimi 62'dir.
Bir geometrik dizide a₃ · a₇ = a₅² olur.
7'den 40'a 3'er artan dizide 11 terim vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Diziler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bir dizinin aritmetik mi geometrik mi olduğunu nasıl anlarım?
Ardışık terimlerin farkına bak; sabitse dizi aritmetiktir. Fark sabit değilse oranlarına bak; oran sabitse dizi geometriktir. İkisi de sabit değilse dizi bu iki türden biri değildir.
Ortak çarpan negatif olabilir mi?
Evet. 2, −6, 18, −54, … dizisinde r = −3'tür ve terimlerin işareti sırayla değişir. Böyle bir dizi ne artan ne azalandır.
Diziler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.