Bir bakışta
- Yol = hız · zaman; birimleri önce eşitle (20 dk = 1/3 sa).
- Birbirine doğru giderken hızlar toplanır, aynı yönde çıkarılır.
- Aynı yol v₁ ve v₂ hızlarıyla gidilirse ortalama hız 2v₁v₂ / (v₁ + v₂) olur.
- Karşılaşana kadar alınan yollar hızlarla orantılıdır.
- Akıntıyla v + a, akıntıya karşı v − a hızla gidilir.
Konu nedir?
Saatte 60 km giden bir araç 2 saatte 120 km yol alır. Hareket problemlerinin hepsi bu x = v · t bağıntısının üzerine kurulur; karşılaşma, yetişme, dairesel pist, akıntı ve ortalama hız soruları aynı bağıntıyı farklı durumlara uygular. Sorunun zor kısmı genelde durumu doğru resmetmektir; şekli düzgün çizen öğrenci denklemi kolayca kurar.
Bilmen gerekenler
- Hız-yol-zaman: Yol = hız · zaman (x = v · t). Birimlerin uyumlu olduğundan emin ol: km/sa ile dakika kullanılıyorsa dakikayı saate çevir.
- Karşılaşma: Aynı anda birbirine doğru hareket eden iki araç için karşılaşma süresi = aradaki yol / (v₁ + v₂). Karşılaşana kadar aldıkları yollar hızlarıyla orantılıdır.
- Yetişme: Aynı yönde giden araçlarda arkadaki hızlı aracın yetişme süresi = aradaki yol / (v₁ − v₂).
- Dairesel pist: Aynı noktadan zıt yönde başlayan iki koşucu, aldıkları yolların toplamı pistin çevresine eşit olduğunda karşılaşır. Aynı yönde başlarlarsa hızlı olan, diğerinden bir tur fazla attığında ona yetişir.
- Ortalama hız: Ortalama hız = toplam yol / toplam zaman. Aynı yol bir kez v₁, bir kez v₂ hızıyla gidilirse ortalama hız 2v₁v₂ / (v₁ + v₂) olur; hızlar farklıysa bu değer iki hızın aritmetik ortalamasından küçüktür.
- Akıntı: Kayığın durgun sudaki hızı v, akıntı hızı a ise akıntı yönünde v + a, akıntıya karşı v − a hızla gidilir.
- Geç yola çıkma: Araçlardan biri daha önce yola çıktıysa önce onun tek başına aldığı yolu hesapla, sonra kalan mesafe için karşılaşma ya da yetişme bağıntısını kur.
Sık yapılan hatalar
- Ortalama hızı iki hızın aritmetik ortalaması sanmak.
- Dakika ile saati karıştırmak (20 dakika = 1/3 saat).
- Karşılaşma sorusunda hızları toplamak yerine çıkarmak ya da yetişmede tersini yapmak.
- Araçlardan biri geç yola çıktığında öndeki aracın o sürede aldığı yolu hesaba katmamak.
Nasıl çalışmalı?
Her soruda önce kısa bir şekil çiz: başlangıç noktaları, oklar ve hızlar. Karşılaşma ve yetişme formüllerini ezberlemek yerine "her saat aradaki mesafe ne kadar azalıyor?" diye sor. Birbirine doğru gidiyorlarsa hızlar toplanır, aynı yöne gidiyorlarsa çıkarılır. Ortalama hız sorularında kısayola güvenme: toplam yolu ve toplam zamanı ayrı ayrı bul, sonra böl. Dakikayla verilen süreleri baştan saate çevirip şeklin yanına yaz; işlemin ortasında birim değiştirmek hataya davetiye çıkarır.
Durum ve bağıntı
| Durum | Bağıntı | Akılda tut |
|---|---|---|
| Birbirine doğru (karşılaşma) | t = aradaki yol / (v₁ + v₂) | Mesafe her saat v₁ + v₂ azalır |
| Aynı yönde (yetişme) | t = aradaki yol / (v₁ − v₂) | Mesafe her saat v₁ − v₂ azalır |
| Dairesel pist, zıt yön | Alınan yolların toplamı = çevre | İlk karşılaşmada birlikte bir tur tamamlarlar |
| Dairesel pist, aynı yön | Alınan yolların farkı = çevre | Hızlı olan bir tur fazla atar |
| Akıntı | Akıntı yönünde v + a, karşı yönde v − a | v, durgun sudaki hızdır |
| Ortalama hız | Toplam yol / toplam zaman | Hızların aritmetik ortalaması alınmaz |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aralarında 420 km bulunan A ve B şehirlerinden iki araç aynı anda birbirine doğru yola çıkıyor. A'dan çıkan aracın hızı saatte 60 km, B'den çıkan aracın hızı saatte 80 km'dir. Araçlar karşılaştığında A'dan çıkan araç kaç km yol almıştır?
Cevap C. Araçlar birbirine doğru gittiği için aradaki mesafe her saat 60 + 80 = 140 km azalır. Karşılaşma 420 / 140 = 3 saat sonra olur. Bu sürede A'dan çıkan araç 60 · 3 = 180 km yol alır. 240, B'den çıkan aracın aldığı yoldur.
Kendini dene
Bir yolu saatte 40 km hızla gidip saatte 60 km hızla dönen aracın ortalama hızı saatte 50 km'dir.
Aynı yönde giden iki aracın arasındaki mesafe her saat hızlarının farkı kadar değişir.
45 dakika 0,45 saattir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Hareket Problemleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ortalama hız neden iki hızın ortalaması değildir?
Yavaş giderken daha uzun süre geçirirsin; bu yüzden yavaş hız sonuca daha çok etki eder. Her zaman toplam yolu toplam zamana böl.
Hareket Problemleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.