Bir bakışta
- (xⁿ)′ = n · xⁿ⁻¹; (f · g)′ = f′g + fg′; (f / g)′ = (f′g − fg′) / g².
- Zincir kuralı: (f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x).
- x = a'da teğet: y − f(a) = f′(a)(x − a).
- f′ işaret değiştirmiyorsa f′(a) = 0 olsa bile ekstremum yoktur.
- Türevlenebilen fonksiyon süreklidir; |x| sürekli ama x = 0'da türevsizdir.
Konu nedir?
Bir arabanın 2 saatte 160 km gittiğini biliyorsan ortalama hızı 80 km/sa'tir. Peki tam saat 14:00'teki hızı? Bunu türev verir: bir fonksiyonun bir noktadaki anlık değişim hızı. Geometrik olarak türev, grafiğe o noktada çizilen teğetin eğimidir. AYT'nin en kapsamlı konularından biridir; hem hesaplama hem de grafik yorumlama soruları gelir.
Bilmen gerekenler
- Türev tanımı ve türevlenebilirlik: f′(a), h → 0 iken [f(a + h) − f(a)] / h ifadesinin limitidir. Türevlenebilen fonksiyon o noktada süreklidir; tersi her zaman doğru olmaz: |x| fonksiyonu x = 0'da sürekli olduğu hâlde türevlenemez.
- Türev alma kuralları: (xⁿ)′ = n · xⁿ⁻¹, sabitin türevi 0, (f · g)′ = f′g + fg′, (f / g)′ = (f′g − fg′) / g².
- Zincir kuralı: (f(g(x)))′ = f′(g(x)) · g′(x). ((x² + 1)⁵)′ = 5(x² + 1)⁴ · 2x.
- Trigonometrik, üstel, logaritmik türevler: (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x, (tan x)′ = 1 + tan² x, (eˣ)′ = eˣ, (aˣ)′ = aˣ · ln a, (ln x)′ = 1/x.
- Teğet ve normal denklemi: x = a'daki teğetin eğimi m = f′(a), denklemi y − f(a) = m(x − a). Normal doğru teğete diktir; m ≠ 0 ise eğimi −1/m.
- Artan-azalan fonksiyonlar: Bir aralıkta f′(x) > 0 ise f artan, f′(x) < 0 ise azalandır.
- Ekstremum: f′ artıdan eksiye geçtiği noktada yerel maksimum, eksiden artıya geçtiği noktada yerel minimum vardır.
- İkinci türev ve büküm: f″(x) > 0 olan aralıkta grafiğin çukurluğu yukarı, f″(x) < 0 olan aralıkta aşağı doğrudur. f″'nün işaret değiştirdiği ve fonksiyonun tanımlı olduğu nokta büküm noktasıdır.
- Grafik çizimi: Tanım kümesi, eksenleri kesme noktaları, f′ ve f″ işaret tabloları ve varsa asimptotlar birleştirilerek grafik çizilir.
- Optimizasyon problemleri: İstenen büyüklüğü tek değişkenli bir fonksiyon olarak yaz, türevini sıfıra eşitle ve bulduğun değerin tanım aralığında gerçekten en iyi olduğunu kontrol et.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok şu karışır: f′(a) = 0 olan her noktayı ekstremum saymak. f(x) = x³ için f′(0) = 0'dır, ama türev iki yanda da pozitif kaldığı için x = 0'da ne maksimum ne minimum vardır.
- Çarpımın türevini türevlerin çarpımı diye almak: (x · sin x)′ = cos x yazmak.
- Zincir kuralında içteki türevi çarpmamak: (sin 3x)′ = 3 cos 3x olur.
- Yerel minimum "değeri" sorulduğunda noktanın apsisini işaretlemek. Örnek soruda bu şık hazır bekliyor.
Nasıl çalışmalı?
İlk çalışmalarını yalnız türev almaya ayır; özellikle zincir kuralı içeren kısa sorularla eli hızlandır. Hesap otomatikleşmeden yorum sorularına geçersen dikkatin işleme gider. Sonra her fonksiyon için f′'nün işaret tablosunu çiz ve aynı tablodan artan-azalan aralıkları ve ekstremumları oku. Sınavda genelde f′'nün grafiği verilip f hakkında soru sorulur; f′ grafiğinin x eksenini kestiği yerlerin f'nin ekstremum adayları olduğunu bu tür sorularla oturt. Optimizasyonu sona bırak ve her soruda değişkeni, fonksiyonu ve tanım aralığını ayrı satırlara yaz.
Temel türevler ve zincir kuralıyla hâlleri
| f(x) | f′(x) | İç fonksiyon u ise |
|---|---|---|
| xⁿ | n · xⁿ⁻¹ | (uⁿ)′ = n · uⁿ⁻¹ · u′ |
| sin x | cos x | (sin u)′ = cos u · u′ |
| cos x | −sin x | (cos u)′ = −sin u · u′ |
| tan x | 1 + tan² x | (tan u)′ = (1 + tan² u) · u′ |
| eˣ | eˣ | (eᵘ)′ = eᵘ · u′ |
| aˣ | aˣ · ln a | (aᵘ)′ = aᵘ · ln a · u′ |
| ln x | 1/x | (ln u)′ = u′ / u |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
f(x) = x³ − 3x² − 9x + 2 fonksiyonunun yerel minimum değeri kaçtır?
Cevap A. f′(x) = 3x² − 6x − 9 = 3(x − 3)(x + 1). f′, x = −1'de artıdan eksiye (yerel maksimum), x = 3'te eksiden artıya (yerel minimum) geçer. Yerel minimum değeri f(3) = 27 − 27 − 27 + 2 = −25. Şıklardaki 3 minimum noktasının apsisi, 7 ise yerel maksimum değeridir.
Kendini dene
f′(a) = 0 ise x = a'da mutlaka bir ekstremum vardır.
Bir noktada türevlenebilen fonksiyon o noktada süreklidir.
(sin 2x)′ = cos 2x'tir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Türev soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Türevin sıfır olduğu her noktada ekstremum var mıdır?
Hayır, türevin o noktada işaret değiştirmesi gerekir. f(x) = x³ için f′(0) = 0'dır ama türev iki yanda da pozitif olduğu için x = 0'da ekstremum yoktur.
Teğet ile normal arasındaki fark ne?
İkisi de aynı noktadan geçer. Teğetin eğimi f′(a), normal ise teğete dik olduğu için eğimi −1/f′(a)'dır (f′(a) ≠ 0 iken).
Türev konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 15 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.