Bir bakışta
- y = f(x − a): a birim sağa; y = f(x) + b: b birim yukarı (a, b > 0).
- y = −f(x) x eksenine, y = f(−x) y eksenine göre simetriktir.
- (f∘g)⁻¹ = g⁻¹∘f⁻¹: ters alınca sıra da döner.
- f(x) = (ax + b)/(cx + d) ise f⁻¹(x) = (−dx + b)/(cx − a).
- f ve f⁻¹ grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir.
Konu nedir?
Soruda y = f(x) grafiği çizilmiş ve y = f(x − 2) + 1 grafiği isteniyor. Grafiği 2 birim sağa mı kaydıracaksın, sola mı? AYT fonksiyonları bu tür sorularla dolu. TYT'de öğrendiğin tanım, bileşke ve ters fonksiyonun üstüne grafik dönüşümleri, parçalı ve mutlak değerli fonksiyonlar eklenir. Limit, türev ve integral sorularının çoğu bu dili kullandığı için buradaki boşluk sonraki konulara da taşınır.
Bilmen gerekenler
- Fonksiyon türleri ve grafik okuma: Her dikey doğru grafiği en fazla bir noktada kesiyorsa grafik bir fonksiyondur; her yatay doğru da en fazla bir noktada kesiyorsa fonksiyon bire birdir. Grafiğin x ekseninin üstünde kalan kısmında f(x) > 0, altında kalan kısmında f(x) < 0'dır.
- Bileşke fonksiyon: (f∘g)(x) = f(g(x)). Birleşme özelliği vardır: f∘(g∘h) = (f∘g)∘h. Değişme özelliği genelde yoktur.
- Ters fonksiyon: f(x) = (ax + b)/(cx + d) ise f⁻¹(x) = (−dx + b)/(cx − a); a ile d yer ve işaret değiştirir. Ayrıca (f∘f⁻¹)(x) = x ve (f∘g)⁻¹ = g⁻¹∘f⁻¹. f ile f⁻¹'in grafikleri y = x doğrusuna göre simetriktir.
- Grafik dönüşümleri (öteleme, simetri): a, b > 0 için y = f(x − a) grafiği a birim sağa, y = f(x) + b grafiği b birim yukarı kayar. y = −f(x) grafiği x eksenine göre, y = f(−x) grafiği y eksenine göre simetriktir.
- Parçalı fonksiyonlar: x'in hangi aralıkta olduğuna bak, o aralığın kuralını kullan. Sınır noktasının hangi parçaya ait olduğunu eşitsizlik işareti söyler.
- Mutlak değerli fonksiyonlar: y = |f(x)| grafiğinde x ekseninin altına düşen parçalar yukarı katlanır. y = f(|x|) grafiğinde sağ taraf korunur, sol taraf silinip yerine sağ tarafın y eksenine göre yansıması çizilir.
- Tek ve çift fonksiyon: Çift fonksiyonun grafiği y eksenine, tek fonksiyonun grafiği orijine göre simetriktir.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok f(x − 2) grafiğini sola kaydıran öğrenci görürüm; eksi işaretini "sol" diye okumak çok doğal geliyor. Kısa bir kontrol: f(x − 2)'de x = 2 yazınca f(0) elde edilir, yani eski grafikte 0'daki nokta yeni grafikte 2'ye taşınmıştır.
- (f∘g)⁻¹'i f⁻¹∘g⁻¹ diye yazmak. Ters alırken sıra da ters döner.
- Parçalı fonksiyonda sınır değerini yanlış parçaya koymak.
- |f(x)| ile f(|x|) grafiklerini karıştırmak.
Nasıl çalışmalı?
Doğru, x², |x| ve 1/x grafiklerini ezbere çizebilecek hâle gel. Dönüşüm sorularında bu temel grafiklerden birini al ve dönüşümleri tek tek uygula; her adımın grafiğini ayrı çiz. Ters fonksiyonda (ax + b)/(cx + d) formülünü bil ama yalnız tek bir değer isteniyorsa f(x) = b denklemini çözmek genellikle daha kısadır. Grafik okuma sorularında f(a), f⁻¹(b) ve (f∘f)(a) değerlerini aynı grafikten okuma alıştırması yap; sınavda genelde bu üçü tek soruda birleşir.
Grafik dönüşümleri (a, b > 0)
| Yeni fonksiyon | Grafiğe etkisi |
|---|---|
| y = f(x − a) | a birim sağa öteleme |
| y = f(x + a) | a birim sola öteleme |
| y = f(x) + b | b birim yukarı öteleme |
| y = f(x) − b | b birim aşağı öteleme |
| y = −f(x) | x eksenine göre simetri |
| y = f(−x) | y eksenine göre simetri |
| y = |f(x)| | x ekseninin altındaki parçalar yukarı katlanır |
| y = f(|x|) | Sağ taraf korunur, sola yansıtılır |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
f(x) = (3x + 1)/(x − 2) ve g(x) = x + 5 olduğuna göre (g∘f⁻¹)(4) kaçtır?
Cevap E. Formüle gerek yok: f⁻¹(4), f'nin 4'e götürdüğü sayıdır. 3x + 1 = 4(x − 2) ise 3x + 1 = 4x − 8 ve x = 9. Yani f⁻¹(4) = 9 ve (g∘f⁻¹)(4) = g(9) = 14. f⁻¹ yerine f kullanan g(f(4)) = 13/2 + 5 = 23/2 bulur.
Kendini dene
y = f(x + 3) grafiği, y = f(x) grafiğinin 3 birim sağa ötelenmişidir.
(f∘g)⁻¹ fonksiyonu g⁻¹∘f⁻¹ fonksiyonuna eşittir.
Grafiği y eksenine göre simetrik olan bir fonksiyon tek fonksiyondur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Fonksiyonlar (AYT) soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bir fonksiyonun grafiğinden tersinin grafiğini nasıl çizerim?
Grafiğin y = x doğrusuna göre simetriğini al: grafikteki her (a, b) noktası ters fonksiyonun grafiğinde (b, a) noktasına gider.
Birden fazla dönüşüm varsa hangi sırayla uygulamalıyım?
Önce x'e uygulananları (öteleme, y eksenine göre simetri), sonra fonksiyonun dışına uygulananları (çarpma, x eksenine göre simetri, yukarı-aşağı öteleme) yap. y = −f(x − 1) + 2 için: 1 birim sağa, x eksenine göre simetri, 2 birim yukarı.
Fonksiyonlar (AYT) konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 7 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.