Bir bakışta
- Tanım kümesindeki her eleman tam olarak bir elemana gider; boşta ya da iki yere giden eleman olmaz.
- f(2x − 1) tipinde parantezin içini istenen sayıya eşitle, bulduğun x'i sağ tarafa yaz.
- (f∘g)(x) = f(g(x)): önce g, sonra f; genellikle f∘g ≠ g∘f.
- f(a) = b ise f⁻¹(b) = a; f(x) = ax + b için f⁻¹(x) = (x − b)/a.
- Dikey doğru grafiği birden çok noktada kesiyorsa o grafik fonksiyon değildir.
Konu nedir?
Bir otomat düşün: hangi düğmeye basarsan bas, tek bir ürün düşer. Fonksiyon da böyle çalışır; bir kümenin her elemanını başka bir kümenin yalnız bir elemanıyla eşler. TYT'de değer bulma, fonksiyon türleri, bileşke, ters fonksiyona giriş ve grafikten değer okuma soruları gelir.
Bilmen gerekenler
- Tanım ve görüntü kümesi: f: A → B fonksiyonunda A tanım kümesi, B değer kümesidir. A'da açıkta eleman kalmamalı ve hiçbir eleman iki yere gitmemelidir. Gerçekten ulaşılan elemanların kümesi f(A), yani görüntü kümesidir; B'nin alt kümesidir.
- Değer bulma: f(2x − 1) = 4x + 3 verilip f(5) isteniyorsa parantezin içini 5'e eşitle (2x − 1 = 5, x = 3) ve x = 3'ü sağ tarafa yaz: f(5) = 15.
- Fonksiyon türleri: Bire bir (farklı elemanların görüntüleri farklı), örten (görüntü kümesi değer kümesine eşit), sabit (f(x) = c), birim (f(x) = x), doğrusal (f(x) = ax + b), tek (f(−x) = −f(x)) ve çift (f(−x) = f(x)).
- Bileşke fonksiyon: (f∘g)(x) = f(g(x)); önce g, sonra f çalışır. Çoğu zaman f∘g ile g∘f farklı sonuç verir.
- Ters fonksiyon: Tersi yalnız bire bir ve örten fonksiyonların vardır. f(a) = b ise f⁻¹(b) = a. f(x) = ax + b için f⁻¹(x) = (x − b)/a.
- Grafik yorumlama: f(a), grafikte x = a'daki noktanın yüksekliğidir. Grafiğin x eksenini kestiği yerler f(x) = 0'ın kökleridir. Dikey bir doğru grafiği iki noktada kesiyorsa o grafik fonksiyon belirtmez.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok görülen hata, f⁻¹(x)'i 1/f(x) diye okumaktır. Buradaki −1 bir kuvvet anlamına gelmez; "tersini al" demektir.
- (f∘g)(2) hesaplarken önce f(2)'yi bulmak. İçten dışa git: önce g(2).
- f(x + 1)'i f(x) + 1 gibi işlemek. f(x) = x² ise f(x + 1) = (x + 1)², f(x) + 1 = x² + 1.
- f⁻¹(b) için f(b)'yi hesaplamak. Doğru yol f(x) = b denklemini çözmektir.
Nasıl çalışmalı?
Bileşke sorularını kâğıda içten dışa, satır satır yaz: "g(2) = …", "f(…) = …". Kafadan yapınca sıra karışıyor. Ters fonksiyonda formüle sarılma; f⁻¹(5) isteniyorsa "f neyi 5'e götürüyor?" diye sor ve denklemi çöz. Grafik soruları için ders kitabındaki birkaç grafiği alıp üzerinden f(0), f(2) ve f(x) = 0 noktalarını okumayı dene. Sınavda genelde iki fonksiyon tek soruda birleşir; bu yüzden değer bulma, bileşke ve ters değerini aynı soruda kullanan karışık alıştırmalar çöz.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
f(x) = 2x − 3 ve g(x) = x² + 1 olduğuna göre (f∘g)(2) + f⁻¹(5) toplamı kaçtır?
Cevap C. İçten başla: g(2) = 4 + 1 = 5, sonra f(5) = 10 − 3 = 7. Yani (f∘g)(2) = 7. f⁻¹(5) için f'nin 5'e götürdüğü sayıyı bul: 2x − 3 = 5, x = 4. Toplam 7 + 4 = 11. Sırayı ters alıp (g∘f)(2) = g(1) = 2 hesaplayan 6 bulur.
Kendini dene
f(x) = 3x için f⁻¹(x) = 1/(3x) olur.
Bire bir ve örten olmayan bir fonksiyonun tersi bir fonksiyon değildir.
(f∘g)(1) hesaplanırken önce f(1) bulunur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Fonksiyonlar (TYT) soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Her fonksiyonun tersi var mıdır?
Hayır. Tersin olması için fonksiyon bire bir ve örten olmalı. Gerçek sayılarda f(x) = x² bire bir değildir, çünkü f(2) ve f(−2) ikisi de 4'tür; 4'ün tersi hangisine gidecek belli olmaz.
Değer kümesi ile görüntü kümesi aynı şey mi?
Her zaman değil. Değer kümesi okun gidebileceği küme, görüntü kümesi okların gerçekten vardığı elemanlardır. İkisi eşitse fonksiyon örtendir.
Fonksiyonlar (TYT) konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.