Bir bakışta
- Eşit olasılıklı sonuçlarda P(A) = s(A) / s(E); sonuç her zaman 0 ile 1 arasında.
- P(A′) = 1 − P(A): "en az bir" sorularında ilk düşünülecek yol.
- P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B).
- Bağımsız olaylarda P(A ∩ B) = P(A) · P(B).
- Koşullu olasılıkta örnek uzay verilen bilgiye daralır: P(A | B) = P(A ∩ B) / P(B).
Konu nedir?
Bir zar attın. 6 gelme olasılığı neden 1/6? Çünkü 6 eşit şanslı sonuç var ve istediğin bunlardan biri. Olasılık, bir olayın gerçekleşme şansını 0 ile 1 arasında bir sayıyla ifade eder: 0 imkânsız, 1 kesin demektir. Konu örnek uzay ve olayla başlar, olasılık hesaplarıyla sürer ve koşullu olasılıkla biter.
Bilmen gerekenler
- Deney ve örnek uzay: Bir deneyin bütün olası sonuçlarının kümesi örnek uzaydır (E). İki zar atıldığında s(E) = 6 · 6 = 36.
- Olay: Örnek uzayın her alt kümesi bir olaydır. Sonuçlar eşit olasılıklıysa P(A) = s(A) / s(E).
- Temel özellikler: 0 ≤ P(A) ≤ 1, P(E) = 1, P(∅) = 0 ve P(A′) = 1 − P(A).
- Birleşim: P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B). A ve B ayrıksa P(A ∩ B) = 0.
- Bağımsız olaylar: Biri diğerinin olasılığını etkilemiyorsa P(A ∩ B) = P(A) · P(B). Geri koyarak yapılan çekilişler bağımsızdır.
- Geri koymadan çekiliş: Her çekilişten sonra torbada bir top eksilir. Ya ardışık kesirleri çarp ya da kombinasyonla say.
- Koşullu olasılık: B'nin gerçekleştiği bilindiğinde A'nın olasılığı P(A | B) = P(A ∩ B) / P(B). Pratikte örnek uzayı B'ye daraltıp yeniden sayarsın.
Sık yapılan hatalar
Sınavda genelde "geri koymadan" ifadesi soru kökünün ortasına gizlenir. Okumadan geçen öğrenci ikinci kesrin paydasını küçültmez ve şıklarda hazır bekleyen yanlış cevabı bulur.
- "En az bir" olasılığını parça parça toplarken bir durumu atlamak. 1 − P(hiç) hem kısa hem güvenli.
- Koşullu olasılıkta bilgi verildiği hâlde paydayı yine bütün örnek uzaydan almak.
- Payı sıralı, paydayı sırasız saymak ya da tam tersi.
Nasıl çalışmalı?
Çözüme başlamadan örnek uzayı tek satırla yaz: "iki top seçimi, C(9, 2) = 36". Pay için de aynı sayma yolunu kullan; payda kombinasyonsa pay da kombinasyon olsun. Önce zar, para ve torba sorularıyla ısın, sonra koşullu olasılığa geç ve "bu bilgi örnek uzayımı nasıl küçültüyor?" diye düşün. Bulduğun sayı 1'i aşıyorsa ya da negatifse sayımda hata var; dur ve baştan say.
Olasılık kuralları
| Durum | Kural | Ne zaman? |
|---|---|---|
| Tümleyen | P(A′) = 1 − P(A) | "En az bir", "hiç değil" soruları |
| Birleşim | P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B) | "A veya B" soruları; ayrıksa kesişim 0 |
| Bağımsız olaylar | P(A ∩ B) = P(A) · P(B) | Geri koyarak çekiliş, art arda zar ve para |
| Geri koymadan çekiliş | Kesirler çarpılır, payda her adımda azalır | Torba ve kart soruları |
| Koşullu olasılık | P(A | B) = P(A ∩ B) / P(B) | "… olduğu bilindiğine göre" soruları |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir torbada 4 kırmızı, 3 mavi ve 2 yeşil top vardır. Torbadan geri koymadan rastgele iki top çekiliyor. Çekilen iki topun aynı renkte olma olasılığı kaçtır?
Cevap B. İki top seçme sayısı C(9, 2) = 36. Aynı renk: iki kırmızı C(4, 2) = 6, iki mavi C(3, 2) = 3, iki yeşil C(2, 2) = 1; toplam 10. Olasılık 10/36 = 5/18. Topu geri koyuyormuş gibi hesaplayan 29/81 bulur.
Kendini dene
İki zar atıldığında örnek uzay 36 elemanlıdır.
Geri koymadan yapılan iki çekiliş birbirinden bağımsızdır.
Bir parayı 3 kez atınca en az bir yazı gelme olasılığı 7/8'dir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Olasılık soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Olasılık 1'den büyük çıkarsa ne yapmalıyım?
Sayımda hata var demektir. Genellikle pay ve payda farklı yollarla sayılmıştır ya da bazı durumlar iki kez sayılmıştır; ikisini aynı yöntemle yeniden say.
Ayrık olaylar ile bağımsız olaylar aynı şey mi?
Hayır. Ayrık olaylar aynı anda gerçekleşemez (P(A ∩ B) = 0). Bağımsız olaylarda biri diğerini etkilemez (P(A ∩ B) = P(A) · P(B)). Olasılıkları sıfırdan büyük iki ayrık olay bağımsız olamaz.
Olasılık konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.