Bir bakışta
- a/2 = b/3 = c/5 ise a = 2k, b = 3k, c = 5k yaz.
- Doğru orantıda bölüm (y/x), ters orantıda çarpım (x · y) sabittir.
- 3 : 5 oranında paylaşılan miktar 8 eşit parçadır.
- Oran kurmadan önce birimleri eşitle: 2 m / 50 cm = 200/50 = 4.
- "b ile doğru, c ile ters orantılı" ifadesi a = k · b / c demektir.
Konu nedir?
Bir kek tarifi 4 kişilik ve sen 6 kişiye yapacaksın; unu ne kadar artırırsın? Bunu kafadan hesaplayabiliyorsan oran-orantıyı zaten kullanıyorsun. Oran, aynı birimle ölçülen iki çokluğun bölümüdür; orantı iki oranın eşitliğidir. Yaş ve karışımdan işçi sorularına kadar TYT problemlerinin çoğunda bu fikir bir yerden işe karışır.
Bilmen gerekenler
- Oran: a/b yazılırken iki çokluk aynı birimde olmalıdır. 2 m ile 50 cm'nin oranı 200/50 = 4'tür.
- Orantı ve k sabiti: a/b = c/d ise a · d = b · c (içler-dışlar çarpımı). Birden fazla eşit oran varsa a/2 = b/3 = c/5 = k de ve a = 2k, b = 3k, c = 5k yaz.
- Doğru orantı: Biri artarken diğeri aynı oranda artıyorsa y = k · x, yani y/x sabittir. Alınan ürün miktarı ile ödenen para doğru orantılıdır.
- Ters orantı: Biri artarken diğeri aynı oranda azalıyorsa x · y = k sabittir. Aynı hızda çalışan işçilerin sayısı ile işin bitme süresi ters orantılıdır.
- Orantı problemleri: "a, b ile doğru, c ile ters orantılı" ifadesi a = k · b / c demektir. Önce k'yi verilen değerlerden bul, sonra istenen durumu hesapla.
- Paylaştırma: Bir miktar 3 : 5 oranında paylaştırılıyorsa toplam 8 parçadır; bir parçayı bulup istenen payı hesaplarsın.
- Oranı değişen problemler: Ekleme ya da çıkarma yapılan sorularda başlangıçtaki çoklukları k cinsinden yaz, değişikliği ekle ve yeni oranı eşitle.
Sık yapılan hatalar
- Birimleri eşitlemeden oran kurmak (dakika ile saati, gram ile kilogramı karıştırmak).
- Ters orantılı çoklukları doğru orantılı gibi çözmek: işçi sayısı iki katına çıkınca süre iki katına çıkmaz, yarıya iner.
- k'yi bulduktan sonra sorunun k'yi değil, örneğin 5k'yi istediğini gözden kaçırmak.
- 3 : 5 oranında paylaşılan bir miktarda toplamı 8 parça yerine 5 parça saymak.
Nasıl çalışmalı?
Soruyu okuyunca kenara "D" ya da "T" yaz: doğru mu, ters mi? Emin değilsen "biri iki katına çıkarsa diğeri ne olur?" diye sor. Sonra bütün bilinmeyenleri tek bir k ile yaz; a/2 = b/3 = c/5 görünce a = 2k, b = 3k, c = 5k demek refleks hâline gelsin. Cevabı işaretlemeden önce sorunun neyi istediğine bir kez daha bak: k mı, 5k mı, toplam mı? Sınıfta en çok puan buradan kaçar. Tarif ölçüsü, harita ölçeği, yakıt tüketimi gibi günlük örneklerle kendine soru kurmak da hangi orantının geçerli olduğunu sezmeni hızlandırır.
Doğru orantı mı, ters orantı mı?
| Özellik | Doğru orantı | Ters orantı |
|---|---|---|
| Bağıntı | y = k · x (y/x sabit) | x · y = k (çarpım sabit) |
| x iki katına çıkınca | y iki katına çıkar | y yarıya iner |
| Örnek | Alınan ürün miktarı ve ödenen para | İşçi sayısı ve işin bitme süresi |
| Başka örnek | Sabit tüketimde gidilen yol ve harcanan yakıt | Sabit yolda hız ve yolu alma süresi |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir sınıfta kız öğrencilerin sayısının erkek öğrencilerin sayısına oranı 3/5'tir. Sınıfa 4 kız öğrenci katılınca bu oran 5/7 oluyor. Buna göre sınıfın başlangıçtaki mevcudu kaçtır?
Cevap B. Kız sayısına 3k, erkek sayısına 5k de. 4 kız gelince oran (3k + 4)/5k = 5/7 olur. İçler-dışlar: 21k + 28 = 25k, k = 7. Başlangıçta 21 kız, 35 erkek var; mevcut 8k = 56. Kontrol: 25/35 = 5/7. 60, kızlar katıldıktan sonraki mevcuttur; soruyu hızlı okuyan onu işaretler.
Kendini dene
Aynı hızda çalışan işçilerin sayısı iki katına çıkarsa işin bitme süresi de iki katına çıkar.
360 TL, 3 : 5 oranında paylaştırılırsa küçük pay 135 TL olur.
Oranı 3/5 olan iki sayının her birine 2 eklenirse oran yine 3/5 kalır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Oran-Orantı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Doğru mu ters mi orantı olduğunu nasıl anlarım?
Kendine "biri iki katına çıkarsa diğeri ne olur?" diye sor. Diğeri de iki katına çıkıyorsa doğru, yarıya iniyorsa ters orantıdır.
Oran-Orantı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.