Bir bakışta
- Bileşke büyüklüğü: R² = A² + B² + 2·A·B·cos θ.
- Bileşke her zaman |A − B| ile A + B arasındadır; açı büyüdükçe küçülür.
- Eşit büyüklükteki iki vektör: 60° ise R = F·√3, 120° ise R = F.
- Bileşenler: Fx = F·cos α, Fy = F·sin α (α yatayla yapılan açı).
- A − B = A + (−B): çıkarılan vektör ters çevrilip eklenir.
Konu nedir?
Bir arkadaşınla bir kutuyu aynı yönde iterseniz kuvvetleriniz toplanır; karşılıklı iterseniz birbirinin etkisini azaltır. Aranızda bir açı varsa sonuç bu iki uç durumun arasında bir yere düşer. Vektörler bu "arada bir yeri" hesaplamanın yoludur.
Vektör, büyüklüğü, doğrultusu ve yönü olan bir niceliktir ve ok ile gösterilir. Kuvvet, hız, ivme ve momentumla işlem yapabilmek için vektörleri toplamayı, çıkarmayı ve bileşenlerine ayırmayı bilmen gerekir. AYT mekaniğinde bu beceri hemen her soruda kullanılır.
Bilmen gerekenler
- Eşit vektör: Büyüklüğü ve yönü aynı olan vektörlerdir; vektör kendine paralel taşınabilir.
- Uç uca ekleme: İkinci vektörün başlangıcı birincinin ucuna konur; bileşke, ilk vektörün başlangıcından son vektörün ucuna çizilir.
- Paralelkenar yöntemi: Aynı noktadan çizilen iki vektörün oluşturduğu paralelkenarın köşegeni bileşkedir.
- Bileşke büyüklüğü: Aralarında θ açısı olan iki vektör için R² = A² + B² + 2·A·B·cos θ. Aynı yönde R = A + B, zıt yönde R = |A − B|, dik ise R = √(A² + B²).
- Bileşke aralığı: |A − B| ≤ R ≤ A + B. Açı büyüdükçe bileşke küçülür.
- Eşit büyüklükte iki vektör: Aralarındaki açı 60° ise R = F·√3, 120° ise R = F.
- Vektör çıkarma: A − B = A + (−B); çıkarılacak vektör ters çevrilip eklenir.
- Bileşenlere ayırma: Yatayla α açısı yapan F vektörü için Fx = F·cos α, Fy = F·sin α. Birden çok vektörün bileşkesi, bileşenleri ayrı ayrı toplanarak bulunur.
- Birim vektör: Büyüklüğü 1 olan, yalnız yön belirten vektördür; x ve y yönleri için kullanılır.
Sık yapılan hatalar
Sınavda genelde büyüklükleri verilen iki vektörün bileşkesinin hangi değeri alamayacağı sorulur. Cevap, |A − B| ile A + B aralığının dışında kalan şıktır.
- Vektörlerin büyüklüklerini doğrudan toplayıp bileşke diye yazmak.
- Bileşkenin her zaman büyük vektörden büyük olduğunu sanmak.
- Bileşenlere ayırırken sinüs ile kosinüsü açıya göre yanlış yerleştirmek.
- Çıkarma işleminde vektörü ters çevirmeyi atlamak.
Nasıl çalışmalı?
Kareli kâğıtta vektörleri uç uca ekleyerek başla; bileşkeyi kareleri sayarak bulmak, formüle geçmeden önce sezgi kazandırır. Üç ya da daha fazla vektörlü sorularda paralelkenar çizmekle uğraşma: bütün vektörleri x ve y bileşenlerine ayır, bileşenleri ayrı ayrı topla, sonra Pisagor ile bileşkeyi bul. 30°, 37°, 45°, 53° ve 60° açılarının sinüs ve kosinüs değerlerini ezbere bil. 37° ve 53° geçen sorularda 3-4-5 üçgeni hesabı çoğu zaman kısaltır.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Büyüklükleri 6 birim ve 8 birim olan iki vektörün aralarındaki açı değiştirilebilmektedir. Bu iki vektörün bileşkesinin büyüklüğü aşağıdakilerden hangisi olamaz?
Cevap D. Bileşke |8 − 6| ≤ R ≤ 8 + 6 aralığındadır: 2 ≤ R ≤ 14. 2 (zıt yön), 14 (aynı yön), 10 (dik) ve 7 bu aralıktadır. 15, en büyük değer olan 14'ü aştığı için olamaz.
Kendini dene
İki vektörün bileşkesi her zaman büyük olan vektörden büyüktür.
Birbirine dik 3 ve 4 birimlik vektörlerin bileşkesi 5 birimdir.
Bir vektör kendine paralel taşınırsa farklı bir vektör olur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Vektörler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bileşke vektör sıfır olabilir mi?
Evet. Eşit büyüklükte ve zıt yönlü iki vektörün ya da uç uca eklendiğinde kapalı bir çokgen oluşturan vektörlerin bileşkesi sıfırdır. Dengedeki bir cisme etki eden kuvvetler bu durumdadır.
Vektörler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.