Bir bakışta
- Katı basıncı P = F / A; temas alanı küçülünce basınç artar.
- Sıvı basıncı P = h·d·g; kabın biçimine ve sıvı miktarına bağlı değildir.
- Üst üste sıvılarda basınçlar toplanır: P = h₁·d₁·g + h₂·d₂·g.
- Pascal ilkesi: kapalı sıvıya uygulanan basınç her yöne aynen iletilir.
- Bernoulli: akışkanın hızlı aktığı yerde basınç düşüktür.
Konu nedir?
Kumda spor ayakkabıyla yürürken batarsın, geniş tabanlı bir terlikle daha az batarsın. Ağırlığın değişmemiştir; değişen, bu ağırlığın dağıldığı alandır.
Basınç, birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvettir ve birimi pascaldır (Pa = N/m²). Katılarda, sıvılarda ve gazlarda basıncın neye bağlı olduğu farklıdır. Soruların çoğu bu farkı bilip bilmediğini ölçer.
Bilmen gerekenler
- Katı basıncı: P = F / A. Katı cisim ağırlığını yalnız temas ettiği yüzeye aktarır; temas alanı küçülünce basınç artar.
- Sıvı basıncı: P = h·d·g. Derinliğe (h), sıvının özkütlesine (d) ve g'ye bağlıdır; kabın biçimi ve sıvının miktarı sonucu etkilemez.
- Üst üste sıvılar: Karışmayan sıvılarda bir noktadaki basınç, üstündeki her sıvının basıncının toplamıdır: P = h₁·d₁·g + h₂·d₂·g.
- Bileşik kaplar: Aynı sıvıyla dolu birbirine bağlı kaplarda sıvı yüzeyleri aynı yükseklikte olur.
- Pascal ilkesi: Kapalı kaptaki sıvıya uygulanan basınç her yöne aynen iletilir; su cenderesi bu ilkeyle çalışır: F₁ / A₁ = F₂ / A₂.
- Açık hava basıncı: Deniz seviyesinde yaklaşık 76 cmHg'dir; yükseklik arttıkça azalır. Torricelli deneyiyle ölçülür, barometreyle izlenir.
- Kapalı kaptaki gaz: Sabit sıcaklıkta P·V sabittir; hacim azalınca basınç artar.
- Bernoulli ilkesi: Akışkanın hızlı aktığı yerde basıncı düşüktür. Boru daraldığında akış hızı artar, basınç azalır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok şu soru tartışılır: geniş kaptaki çok su mu, dar kaptaki az su mu tabana daha çok basınç yapar? Sıvı yükseklikleri eşitse basınçlar da eşittir; suyun miktarı sıvı basıncını belirlemez.
- Derinliği kabın tabanından ölçmek. Derinlik her zaman sıvının serbest yüzeyinden aşağı doğru ölçülür.
- cm, g/cm³ ve Pa birimlerini aynı hesapta karıştırmak; SI'da h metre, d kg/m³ olmalıdır.
- Bernoulli'de hız artınca basıncın da arttığını sanmak.
Nasıl çalışmalı?
Katı, sıvı ve gaz basıncını ayrı başlıklara yaz ve her birinin yanına neye bağlı olduğunu yaz; aşağıdaki tablo iyi bir başlangıçtır. Sıvı sorularında önce noktayı işaretle, sonra yukarı doğru çık ve üstteki her sıvı katmanının kalınlığını ayrı ayrı oku. Hesaba başlamadan cm'yi m'ye, g/cm³'ü kg/m³'e çevir. Günlük örneklerle bağ kur: keskin bıçağın kolay kesmesi (küçük alan), pipetle içmek (açık hava basıncı), iki kâğıdın arasına üfleyince kâğıtların birbirine yaklaşması (Bernoulli).
Katı, sıvı ve gaz basıncı
| Durum | Bağıntı | Neye bağlı? |
|---|---|---|
| Katı | P = F / A | Dik kuvvet ve temas alanı |
| Durgun sıvı | P = h·d·g | Derinlik, sıvının özkütlesi, g |
| Kapalı kaptaki gaz | Sabit sıcaklıkta P·V sabit | Hacim, sıcaklık, gaz miktarı |
| Açık hava | Deniz seviyesinde yaklaşık 76 cmHg | Yükseklik (yükseldikçe azalır) |
| Akan akışkan | Bernoulli ilkesi | Akış hızı (hız artınca basınç düşer) |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir kapta 40 cm yüksekliğinde su (özkütlesi 1000 kg/m³) ve onun üzerinde 20 cm yüksekliğinde, suyla karışmayan yağ (özkütlesi 800 kg/m³) bulunuyor. g = 10 m/s² olduğuna göre kabın tabanındaki sıvı basıncı kaç Pa'dır? (Açık hava basıncını hesaba katmayınız.)
Cevap B. Yağın basıncı: 0,2 · 800 · 10 = 1600 Pa. Suyun basıncı: 0,4 · 1000 · 10 = 4000 Pa. Tabandaki toplam sıvı basıncı 1600 + 4000 = 5600 Pa.
Kendini dene
Aynı yükseklikte su dolu geniş bir kabın tabanındaki sıvı basıncı, dar kabınkinden büyüktür.
Dağın tepesinde açık hava basıncı deniz seviyesindekinden düşüktür.
Daralan bir boruda su hızlanır ve basıncı artar.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Basınç soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Aynı yükseklikte su dolu geniş ve dar iki kabın tabanındaki basınç farklı mıdır?
Hayır. Sıvı basıncı derinliğe ve özkütleye bağlıdır. Geniş kaptaki suyun ağırlığı daha fazladır, ama yükseklikler aynıysa tabana yapılan basınç eşittir.
Basınç konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.