Bir bakışta
- F = G·m₁·m₂ / d²; d her zaman merkezler arası uzaklıktır.
- Yüzeyde g = G·M / R², h yükseklikte g = G·M / (R + h)².
- Uydu hızı v = √(G·M / r): yörünge büyüdükçe hız azalır, uydunun kütlesine bağlı değildir.
- Kaçış hızı v = √(2·G·M / R); potansiyel enerji Ep = −G·M·m / r.
- Kepler: elips yörünge, eşit sürede eşit alan, aynı merkez cisim için T² / r³ sabit.
Konu nedir?
Ağaçtan düşen elmayı yere çeken kuvvet ile Ay'ı Dünya'nın çevresinde tutan kuvvet aynıdır. Newton'un evrensel kütle çekim yasası bu iki olayı tek formülle açıklar: kütlesi olan her cisim diğerini çeker. Kepler ise Newton'dan önce, gözlem verilerinden yola çıkarak gezegenlerin Güneş çevresindeki hareketini üç yasayla tarif etmişti. AYT'de bu konu çoğunlukla oran sorusu olarak karşına çıkar: kütle ya da uzaklık değişince kuvvet, ivme veya periyot kaç katına çıkar?
Bilmen gerekenler
- Kütle çekim kuvveti: F = G·m₁·m₂ / d². G = 6,67×10⁻¹¹ N·m²/kg². Kuvvet kütlelerin çarpımıyla doğru, merkezler arası uzaklığın karesiyle ters orantılıdır.
- Çekim ivmesi: Gezegen yüzeyinde g = G·M / R². Yüzeyden h yükseklikte g = G·M / (R + h)²; yükseldikçe azalır.
- Uydu hareketi: Kütle çekim kuvveti merkezcil kuvveti sağlar: G·M·m / r² = m·v² / r ⇒ v = √(G·M / r). Yörünge yarıçapı büyüdükçe uydunun hızı azalır, periyodu artar. Yörünge hızı uydunun kütlesine bağlı değildir.
- Kütle çekim potansiyel enerjisi: Ep = −G·M·m / r. Sonsuzda sıfır kabul edilir.
- Kaçış hızı: Bir cismin gezegenin çekiminden kurtulması için gereken en küçük hız v = √(2·G·M / R).
- Kepler 1 (yörüngeler): Gezegenler Güneş etrafında elips yörüngelerde döner; Güneş elipsin odaklarından birindedir.
- Kepler 2 (alanlar): Gezegeni Güneş'e birleştiren doğru eşit sürelerde eşit alanlar tarar. Gezegen Güneş'e yakınken hızlı, uzakken yavaş hareket eder.
- Kepler 3 (periyotlar): Aynı merkez cisim etrafında dönenler için T² / r³ sabittir; r yörüngenin yarı büyük eksenidir.
Sık yapılan hatalar
Çoğu öğrencinin karıştırdığı şey: yüzeyden h yükseklikteki uydunun uzaklığını h almak. Formüldeki uzaklık merkezler arasıdır, yani R + h.
- Kepler'in 3. yasasını farklı merkez cisimler çevresinde dönenlere uygulamak. Dünya'nın uydusu Ay ile Güneş'in gezegeni Mars aynı T² / r³ sabitini paylaşmaz.
- Ağır uydunun yörüngede daha yavaş ya da daha hızlı dolanacağını sanmak. v = √(G·M / r) ifadesinde uydunun kütlesi yoktur.
- Potansiyel enerjiyi pozitif yazmak. Sıfır noktası sonsuzda seçildiği için gezegene bağlı cismin potansiyel enerjisi negatiftir.
Nasıl çalışmalı?
Formüle sayı koymadan önce oran kur. "Kütle 2 katı, yarıçap 2 katı" gibi bir veriyi çarpan olarak yaz: g ile M / R² orantılıysa yeni ivme (2 / 2²)·g = g/2 olur. G sabitini ve uzun üslü sayıları sadeleştirerek ortadan kaldırmak hem zaman kazandırır hem işlem hatasını azaltır. Uydu sorularında her zaman "kütle çekim kuvveti = merkezcil kuvvet" eşitliğiyle başla; hız ve periyot bu eşitlikten kendiliğinden çıkar. Kepler'in alanlar yasası için bir elips çiz, Güneş'e yakın ve uzak iki eşit alanlı dilim tara. Yakın dilimin yayı daha uzun olduğu için gezegenin orada daha hızlı gitmesi gerektiğini kendi çiziminde görürsün.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir gezegenin kütlesi Dünya'nın kütlesinin 2 katı, yarıçapı Dünya'nın yarıçapının 2 katıdır. Dünya yüzeyindeki çekim ivmesi g olduğuna göre bu gezegenin yüzeyindeki çekim ivmesi kaç g'dir?
Cevap A. g = G·M / R² olduğundan kütle 2 katına çıkınca ivme 2 katına çıkar, yarıçap 2 katına çıkınca dörtte birine iner. Gezegen için g' = G · (2M) / (2R)² = 2·G·M / (4R²) = g/2. Yarıçapın karesini almayı unutan, yanlışlıkla g cevabına ulaşır.
Kendini dene
Aynı yörüngedeki iki uydudan kütlesi büyük olan daha hızlı dolanır.
Gezegen, yörüngesinde Güneş'e en yakın olduğu noktada en hızlı hareket eder.
Dünya yüzeyinden yükseldikçe çekim ivmesi artar.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Kütle Çekim ve Kepler Yasaları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Uzay istasyonundaki astronotlar neden ağırlıksız görünür?
İstasyon ve astronotlar birlikte Dünya'ya doğru serbest düşme hâlindedir; yatay hızları sayesinde yere çarpmadan yörüngede dolanırlar. Kütle çekim kuvveti hâlâ etki eder, yalnız birlikte düştükleri için tartı onlara tepki göstermez.
Kütle Çekim ve Kepler Yasaları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.