Bir bakışta
- Bağlı cisimlerde a = sistemi hareket ettiren net kuvvet / toplam kütle.
- Sürtünmesiz eğik düzlemde a = g·sin θ; ağırlığın dik bileşeni m·g·cos θ.
- Asansörde tartı: yukarı ivmede m·(g + a), aşağı ivmede m·(g − a).
- Durgun hâlden serbest düşmede ardışık eşit sürelerdeki yollar 1 : 3 : 5 … oranındadır.
- Hava direnci ağırlığa eşit olunca cisim sabit limit hızla düşer.
Konu nedir?
Asansör yukarı doğru hızlanırken bir an ağırlaştığını, yukarı çıkarken durmak üzereyken hafiflediğini hissedersin. Kütlen değişmez; değişen, ayaklarının altındaki tepki kuvvetidir. Asansördeki bir tartı da bu tepkiyi gösterir.
TYT'de öğrendiğin F_net = m·a bağıntısını AYT'de asansörlere, eğik düzlemlere ve iple birbirine bağlı cisimlere uygularsın. Sabit ivmeli hareket denklemleriyle birleştirince bir cismin herhangi bir andaki hızını ve konumunu bulabilirsin.
Bilmen gerekenler
- Sistem yaklaşımı: İple bağlı cisimlerde ivme a = (sistemi hareket ettiren net kuvvet) / (toplam kütle). İp gerilmesini bulmak için tek bir cisme F_net = m·a yaz.
- Eğik düzlem: Ağırlığın düzleme paralel bileşeni m·g·sin θ, dik bileşeni m·g·cos θ'dır. Sürtünmesiz düzlemde a = g·sin θ; sürtünme kuvveti k·m·g·cos θ'dır.
- Asansör: Yukarı yönlü ivmeyle hareket ederken tartı m·(g + a), aşağı yönlü ivmeyle m·(g − a) gösterir. Sabit hızda tartı gerçek ağırlığı gösterir.
- Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, Δx = v₀·t + ½·a·t², v² = v₀² + 2·a·Δx, Δx = (v₀ + v)·t / 2.
- Serbest düşme: Hava direnci yoksa cisim kütlesinden bağımsız olarak g ivmesiyle düşer: v = g·t, h = ½·g·t². Durgun hâlden başlayan düşüşte ardışık eşit sürelerde alınan yollar 1 : 3 : 5 … oranındadır.
- Hava direnci ve limit hız: Hava direnci kuvveti yaklaşık F = k·A·v² biçimindedir ve hız arttıkça büyür. Direnç ağırlığa eşit olunca net kuvvet sıfırlanır ve cisim sabit limit hızla düşer. Kesit alanı büyük olan cismin limit hızı küçüktür; paraşüt bu yüzden işe yarar.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok asansörde tartının neye göre değiştiği karışır. Yukarı giden asansör yavaşlıyorsa ivme aşağı yönlüdür ve tartı daha az gösterir; belirleyici olan ivmenin yönüdür, hızın yönü sonucu değiştirmez.
- Bağlı cisimlerde ip gerilmesini asılı cismin ağırlığına eşit sanmak; sistem ivmeliyse gerilme ağırlıktan küçüktür.
- Eğik düzlemde sin ile cos bileşenlerini karıştırmak.
- Limit hıza ulaşan cismin hâlâ hızlandığını düşünmek.
Nasıl çalışmalı?
Bağlı cisim sorularında önce sistemi tek cisim gibi düşün: hareket ettiren net kuvveti toplam kütleye böl ve ivmeyi bul. Sonra tek bir cisme dön ve ip gerilmesini o cismin F_net = m·a denkleminden çek. Sonucu diğer cisim için de yazarak kontrol et; örnek sorunun çözümündeki gibi iki denklem aynı gerilimi vermelidir. Kinematik sorularında verilen ve istenen büyüklükleri listele. Zaman verilmemiş ve sorulmamışsa v² = v₀² + 2·a·Δx doğrudan sonuca götürür.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Sürtünmesiz yatay bir masa üzerindeki 3 kg kütleli cisim, masanın kenarındaki sürtünmesiz ve ağırlığı önemsiz bir makaradan geçen iple düşey olarak asılı 2 kg kütleli cisme bağlıdır. Sistem serbest bırakılıyor. g = 10 m/s² olduğuna göre sistemin ivmesi ve ipteki gerilme kuvveti nedir?
Cevap D. Sistemi hareket ettiren kuvvet asılı cismin ağırlığıdır: 2 · 10 = 20 N. a = 20 / (3 + 2) = 4 m/s². Masadaki cisim için T = 3 · 4 = 12 N. Kontrol: asılı cisim için 20 − T = 2 · 4 ⇒ T = 12 N.
Kendini dene
Hava direnci yoksa ağır bir taş hafif bir taştan daha hızlı düşer.
Sabit hızla yukarı çıkan asansördeki tartı gerçek ağırlığı gösterir.
Limit hıza ulaşmış bir paraşütçü hızlanmaya devam eder.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Newton Yasaları ve Sabit İvmeli Hareket soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ağır cisim hafif cisimden daha hızlı mı düşer?
Hava direnci yoksa hayır, ikisi de aynı g ivmesiyle düşer. Havada ise limit hızları farklı olabilir: aynı biçimdeki iki cisimden ağır olanın limit hızı daha büyüktür.
Newton Yasaları ve Sabit İvmeli Hareket konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.