Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Fizik · konu anlatımı

Manyetizma ve İndüksiyon

Tel, halka ve bobinin manyetik alanı, manyetik kuvvet, akı, Lenz kuralı ve özindüksiyon; formüller, sık hatalar ve çözümlü AYT Fizik sorusu.

Bir bakışta

  • Düz tel B = 2k·I / d, halka merkezi B = 2πk·I / r, bobin içi B = 4πk·N·I / ℓ (k = 10⁻⁷ T·m/A).
  • Manyetik kuvvet yüklü parçacığın hızına diktir: yönü değiştirir, süratini değiştirmez.
  • Manyetik akı Φ = B·A·cos θ; θ alan ile yüzey normali arasındaki açıdır.
  • İndüksiyon emk'sı ε = −N·ΔΦ / Δt; alanda hareket eden çubukta ε = B·L·v.
  • Lenz: akı artarken dış alana zıt, azalırken aynı yönde alan oluşur; karşı konulan değişimdir.

Konu nedir?

Akım geçen bir telin yanına pusula koyarsan iğnesi döner: akım, çevresinde manyetik alan oluşturur. Tersi de geçerlidir; manyetik alan, içinden geçen yüklü parçacıklara ve akım taşıyan tellere kuvvet uygular. Bir halkadan geçen manyetik akı değiştiğinde halkada akım doğar, buna elektromanyetik indüksiyon denir. Elektrik motoru ve jeneratör bu iki olayın üzerine kuruludur.

Bilmen gerekenler

  • Düz telin alanı: B = 2k·I / d (k = 10⁻⁷ T·m/A). Yönü sağ el kuralıyla bulunur.
  • Halkanın merkezindeki alan: B = 2πk·I / r. Bobinin (akım makarası) içindeki alan: B = 4πk·N·I / ℓ; N sarım sayısı, ℓ bobin boyudur.
  • Tele etki eden kuvvet: F = B·I·L·sin θ. Akım alana paralelse kuvvet sıfır, dikse en büyüktür.
  • Yüklü parçacığa etki eden kuvvet: F = q·v·B·sin θ. Kuvvet hıza her zaman diktir; bu yüzden iş yapmaz, süratini değiştirmez. Alana dik giren parçacık r = m·v / (q·B) yarıçaplı çembersel yörünge izler.
  • Paralel teller: Aynı yönde akım taşıyan teller birbirini çeker, zıt yönde akım taşıyanlar iter.
  • Manyetik akı: Φ = B·A·cos θ (θ, alan ile yüzey normali arasındaki açı); birimi weber (Wb).
  • İndüksiyon emk'sı: ε = −N·ΔΦ / Δt. Manyetik alana dik hareket eden L boylu iletken çubukta ε = B·L·v.
  • Lenz kuralı: İndüksiyon akımı, kendisini oluşturan akı değişimine karşı koyacak yönde oluşur. Mıknatıs halkaya yaklaşırken halka onu iter.
  • Özindüksiyon: Bobinden geçen akım değişirse bobinde değişime karşı koyan bir emk oluşur: ε = −L·ΔI / Δt. L, öz indüksiyon katsayısıdır; birimi henri (H). Devre kapatılınca akım bir anda değil, yavaş yavaş en büyük değerine ulaşır.

Sık yapılan hatalar

En sık karıştırılan nokta: manyetik kuvvet parçacığı hızlandırır mı? Hızlandırmaz. Kuvvet hıza dik olduğu için yalnız hareketin yönünü çevirir.

  • Akı hesabında açıyı yüzeyin kendisinden ölçmek. Formüldeki θ, alan ile yüzeye dik doğru (normal) arasındaki açıdır.
  • Sabit alanda hareketsiz duran halkada akım beklemek. Akım için akı değişmeli: alan büyüklüğü değişmeli, halka alana girip çıkmalı ya da dönmelidir.
  • Lenz kuralını "indüksiyon alanı hep dış alana zıttır" diye ezberlemek. Akı artıyorsa oluşan alan dış alana zıt, azalıyorsa aynı yöndedir; karşı konulan şey değişimin kendisidir.

Nasıl çalışmalı?

Sağ el kuralını iki ayrı iş için kullanırsın: telin çevresindeki alanın yönünü bulmak ve alandaki tele ya da yüke etki eden kuvvetin yönünü bulmak. İkisini aynı gün çalışma; önce alan yönü sorularında elin otomatikleşsin, kuvvete sonra geç. İndüksiyon sorusunda kâğıdın kenarına üç kısa satır yaz: akı artıyor mu, azalıyor mu; Lenz'e göre oluşacak alan hangi yönde; bu alanı halkada hangi akım yönü verir. Çubuk soruları çoğu zaman birim tuzağıyla gelir. Santimetreyi metreye çevirmeden ε = B·L·v yazma.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Büyüklüğü 0,4 T olan düzgün bir manyetik alana dik olarak yerleştirilmiş 50 cm uzunluğundaki iletken çubuk, alana ve kendi boyuna dik doğrultuda 5 m/s sabit hızla hareket ettiriliyor. Çubuğun uçları 4 Ω'luk bir dirençle kapalı devre oluşturuyor ve diğer dirençler önemsizdir. Devreden geçen akım kaç A'dir?

Kendini dene

Düzgün manyetik alana dik giren yüklü parçacığın sürati, manyetik kuvvet yüzünden artar.

Aynı yönde akım taşıyan iki paralel tel birbirini çeker.

Sabit ve düzgün bir manyetik alanda hareketsiz duran halkada indüksiyon akımı oluşur.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Manyetizma ve İndüksiyon soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Jeneratör ile elektrik motoru arasındaki fark nedir?

İkisi aynı düzeneğin ters yönde kullanılmasıdır. Jeneratörde bobini sen döndürürsün, değişen manyetik akı akım üretir (hareket enerjisi → elektrik). Motorda bobinden akım geçirirsin, manyetik kuvvet bobini döndürür (elektrik → hareket enerjisi).

Manyetizma ve İndüksiyon konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.