Bir bakışta
- Yüklenmede yer değiştiren tanecik elektrondur; elektron alan negatif, veren pozitif olur.
- Sürtünmede cisimler eşit büyüklükte, zıt işaretli yüklenir.
- Dokunmada toplam yük korunur; özdeş kürelerde eşit, farklılarda yarıçapla orantılı paylaşılır.
- Coulomb: F = k·q₁·q₂ / d²; uzaklık 2 katına çıkarsa kuvvet 1/4'e iner.
- İletkende yük dış yüzeyde toplanır, sivri uçlarda yoğunlaşır.
Konu nedir?
Kazağını çıkarırken duyduğun çıtırtı ve havaya kalkan saçların elektrostatiğin gündelik hâlidir. Kazak ile saç sürtünürken aralarında elektron alışverişi olur ve ikisi zıt işaretli yüklenir.
Elektrostatik, durgun elektrik yüklerini ve aralarındaki kuvvetleri inceler. Bir cisimde proton ve elektron sayısı eşitse cisim nötrdür; elektron alan cisim negatif, elektron veren cisim pozitif yüklenir. Yüklenme sırasında yer değiştiren tanecik her zaman elektrondur, protonlar çekirdekte kalır.
Bilmen gerekenler
- Sürtünmeyle elektriklenme: İki farklı yalıtkan sürtülünce biri elektron verir, diğeri alır; cisimler eşit büyüklükte ve zıt işaretli yüklenir.
- Dokunmayla elektriklenme: İletkenler dokununca yük, büyüklükleriyle (kürelerde yarıçaplarıyla) orantılı paylaşılır. Özdeş iki küre dokununca toplam yük eşit bölünür. Toplam yük korunur.
- Etkiyle elektriklenme: Yüklü cisim yaklaştırılınca iletkendeki yükler ayrışır. Bu sırada topraklama yapılırsa iletken, yaklaştırılan cisme zıt işaretli yüklenir.
- Topraklama: Yakında başka yüklü cisim yoksa, toprağa bağlanan iletken yükünü toprağa verir ve nötr olur.
- Coulomb kuvveti: F = k·q₁·q₂ / d² (k = 9×10⁹ N·m²/C²). Aynı işaretli yükler iter, zıt işaretliler çeker. Uzaklık 2 katına çıkarsa kuvvet 1/4'e iner.
- Elektroskop: Yüklü cisim topuzuna dokundurulunca yapraklar aynı işaretli yüklenip açılır. Yüklü elektroskoba aynı işaretli yük yaklaştırılırsa yapraklar daha çok açılır, zıt işaretli yaklaştırılırsa kapanmaya başlar.
- Yük dağılımı: İletkenlerde yük dış yüzeyde toplanır ve sivri uçlarda yoğunlaşır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok dokunmadan sonra yükün nasıl paylaşıldığı karışır. Eşit bölünme yalnız özdeş kürelerde geçerlidir; yarıçapı büyük olan küre daha çok yük alır.
- Pozitif yüklenmeyi protonun yer değiştirmesi sanmak.
- Coulomb kuvvetinde uzaklığın karesini almamak.
- Dokunmadan sonra yüklerin işareti değişince kuvvetin türünün de (itme ya da çekme) değişebileceğini atlamak.
Nasıl çalışmalı?
Her elektriklenme türü için küçük bir "önce – sonra" şeması çiz ve elektronların nereye gittiğini okla göster: sürtünmede bir cisimden diğerine, topraklamada cisimle toprak arasında. Coulomb sorularında yeni kuvveti baştan hesaplama, oranla bul: yüklerin çarpımı kaç katına çıktı, uzaklığın karesi kaç katına çıktı? Örnek sorudaki gibi dokunmadan sonra yüklerin işaretine ayrıca bak, çekme itmeye dönüşmüş olabilir. Elektroskop sorularında önce elektroskobun başlangıçtaki yükünü yaz, yaprakların ne yapacağına sonra karar ver.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Yükleri +6q ve −2q olan özdeş iki iletken küre aralarında d uzaklığı varken birbirine F büyüklüğünde elektriksel kuvvet uyguluyor. Küreler birbirine dokundurulup yeniden aralarında d uzaklık olacak biçimde yerleştiriliyor. Küreler noktasal yük gibi düşünülürse son durumda birbirlerine uyguladıkları kuvvetin büyüklüğü ve türü nedir?
Cevap A. Başta F = k·(6q)(2q)/d² = 12kq²/d²; yükler zıt işaretli olduğu için kuvvet çekmedir. Dokununca toplam yük +4q eşit bölünür, her küre +2q olur. Yeni kuvvet k·(2q)(2q)/d² = 4kq²/d² = F/3; yükler artık aynı işaretli olduğu için itmedir.
Kendini dene
Pozitif yüklenen bir cisim dışarıdan proton almıştır.
Yarıçapları farklı iki iletken küre dokundurulunca yük her zaman eşit bölünür.
Yüklü bir tarak nötr kâğıt parçalarını çekebilir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Elektrostatik soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Yüklü bir tarak neden nötr kâğıt parçalarını çeker?
Tarak yaklaşınca kâğıttaki yükler kutuplanır ve tarağa yakın tarafta zıt işaretli yük toplanır. Yakın taraftaki çekme, uzak taraftaki itmeden büyük olduğu için kâğıt tarağa doğru çekilir.
Elektrostatik konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.