Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Fizik · konu anlatımı

Dönerek Öteleme ve Açısal Momentum

Kaymadan yuvarlanma, eylemsizlik momenti, dönme kinetik enerjisi ve açısal momentumun korunumu: AYT Fizik konu anlatımı ve örnek soru.

Bir bakışta

  • Kaymadan yuvarlanmada v = ω·r; zemine değen noktanın hızı 0, en üst noktanın hızı 2v.
  • Eylemsizlik momenti: ince halka m·r², dolu silindir ½·m·r², dolu küre (2/5)·m·r².
  • Yuvarlanan cismin kinetik enerjisi: Ek = ½·m·v² + ½·I·ω².
  • Açısal momentum L = I·ω; dış tork yoksa I₁·ω₁ = I₂·ω₂.
  • Açısal momentum korunurken dönme kinetik enerjisi değişebilir.

Konu nedir?

Aynı eğik düzlemin tepesinden dolu bir küreyi, dolu bir silindiri ve ince bir halkayı aynı anda kaymadan yuvarlanmaya bırakırsan aşağıya önce küre ulaşır, halka en sona kalır. Kütleleri ya da yarıçapları farklı olsa bile sıra değişmez. Nedeni, cisimlerin kinetik enerjiyi öteleme ile dönme arasında farklı paylaştırmasıdır. Hem dönüp hem ilerleyen bu harekete dönerek öteleme denir. Dönen cismin hareket miktarını ise açısal momentum anlatır ve dış tork yoksa korunur. Kollarını gövdesine çeken buz patencisinin birden hızlanması bu korunumun sonucudur.

Bilmen gerekenler

  • Kaymadan yuvarlanma: Kütle merkezinin hızı v = ω·r. Zemine değen noktanın o anki hızı sıfır, en üst noktanın hızı 2v'dir.
  • Eylemsizlik momenti: Cismin dönmeye karşı direncidir; kütleye ve kütlenin eksene göre dağılımına bağlıdır. Noktasal kütle için I = m·r²; ince halka için m·r², dolu silindir için ½·m·r², dolu küre için (2/5)·m·r².
  • Dönme kinetik enerjisi: Ek_dönme = ½·I·ω². Yuvarlanan cismin toplam kinetik enerjisi Ek = ½·m·v² + ½·I·ω².
  • Eğik düzlemde yuvarlanma: Aynı yükseklikten kaymadan yuvarlanan cisimlerden eylemsizlik momenti (m·r²'ye oranla) küçük olan daha hızlı iner: önce küre, sonra silindir, en son halka.
  • Açısal momentum: L = I·ω; noktasal cisim için L = m·v·r. Vektöreldir; yönü sağ el kuralıyla dönme eksenindedir.
  • Tork ve açısal momentum: τ = ΔL / Δt. Dış tork, açısal momentumu değiştirir.
  • Korunum: Dış tork sıfırsa I₁·ω₁ = I₂·ω₂. Eylemsizlik momenti azalırsa açısal hız artar.
  • Korunum sırasında dönme kinetik enerjisi korunmayabilir; patenci kollarını çekerken iş yapar ve enerji artar.

Sık yapılan hatalar

Sınavda çoğu kişinin düştüğü tuzak: açısal momentum korunuyorsa enerji de korunur mu? Patenci örneğinde korunmaz. Kollarını çekerken kaslarıyla iş yapar ve dönme kinetik enerjisi artar.

  • Yuvarlanan cismin kinetik enerjisini yalnız ½·m·v² diye yazmak. Dönme payı olan ½·I·ω² unutulunca hız yanlış çıkar.
  • Eylemsizlik momentini yalnız kütleye bağlamak. Aynı kütle ve yarıçaptaki halka ile diskten, kütlesi eksenden uzakta toplanmış olan halkanın eylemsizlik momenti daha büyüktür.
  • Kaymadan yuvarlanma sorusunda v ile ω'yı iki ayrı bilinmeyen gibi taşımak. v = ω·r ile birini hemen yok edebilirsin.

Nasıl çalışmalı?

Halka, dolu silindir ve dolu kürenin eylemsizlik momentlerini m·r² cinsinden bir kenara yaz: 1, ½ ve 2/5. Yuvarlanma sorusunda ω yerine v / r koy; toplam enerji ½·m·v²·(1 + I / (m·r²)) biçiminde tek değişkene iner. Parantezdeki çarpan, eğik düzlem yarışında hangi cismin önde olacağını da söyler: çarpanı küçük olan hızlıdır. Açısal momentum sorusunda ilk iş dış tork olup olmadığına bakmaktır. Yoksa I₁·ω₁ = I₂·ω₂ yaz, enerjiyi ayrıca hesapla ve iki sonucu birbirine karıştırma.

Kaymadan yuvarlanan cisimler (kütle m, yarıçap r, kütle merkezinin hızı v)

CisimEylemsizlik momentiToplam kinetik enerjiEğik düzlemde iniş sırası
Dolu küre(2/5)·m·r²(7/10)·m·v²1. (en hızlı)
Dolu silindir½·m·r²(3/4)·m·v²2.
İnce halkam·r²m·v²3. (en yavaş)

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Kendi ekseni etrafında 2 rad/s açısal hızla dönen bir patencinin eylemsizlik momenti 6 kg·m²'dir. Patenci kollarını gövdesine çekerek eylemsizlik momentini 2 kg·m²'ye düşürüyor. Sürtünmeler önemsiz olduğuna göre patencinin yeni açısal hızı ve dönme kinetik enerjisindeki değişim nedir?

Kendini dene

Aynı eğik düzlemden kaymadan yuvarlanan dolu küre, ince halkadan önce aşağı ulaşır.

Açısal momentum korunuyorsa dönme kinetik enerjisi de mutlaka korunur.

Kütleleri ve yarıçapları eşit bir halka ile dolu diskin eylemsizlik momentleri eşittir.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Dönerek Öteleme ve Açısal Momentum soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Patencinin artan enerjisi nereden gelir?

Patenci kollarını içeri çekerken kaslarıyla iş yapar. Açısal momentum sabit kalır, kasların yaptığı iş ise dönme kinetik enerjisine eklenir.

Dönerek Öteleme ve Açısal Momentum konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.