Bir bakışta
- Fk = V_batan · d_sıvı · g (Arşimet prensibi).
- Yüzen ve askıdaki cisimde Fk = G, batan cisimde Fk < G.
- Yüzen cisimde batan hacim / toplam hacim = d_cisim / d_sıvı.
- Dinamometrede Fk = havadaki ağırlık − sıvıdaki ağırlık.
- Tamamen batmış cisimde kaldırma kuvveti derinlikle değişmez.
Konu nedir?
Havuzda bir arkadaşını kucağına almak karada olduğundan çok daha kolaydır. Su, içindeki her cisme yukarı doğru bir kuvvet uygular; buna kaldırma kuvveti denir. Bu kuvvet, cismin alt yüzeyine etki eden sıvı basıncının üst yüzeyine etki edenden büyük olmasından doğar.
Aynı etki gazlarda da vardır; sıcak hava balonları bu yüzden yükselir. Konunun soruları genelde bir cismin yüzüp yüzmeyeceğine, ne kadarının batacağına ya da dinamometrenin sıvıda kaç gösterdiğine dayanır.
Bilmen gerekenler
- Arşimet prensibi: Kaldırma kuvveti, cismin batan kısmının yerini değiştirdiği sıvının ağırlığına eşittir: Fk = V_batan · d_sıvı · g.
- Formülde cismin kendi özkütlesi yoktur. Kaldırma kuvveti batan hacme ve sıvının özkütlesine bağlıdır.
- Yüzme: d_cisim < d_sıvı. Dengede Fk = G olur ve batan hacmin toplam hacme oranı d_cisim / d_sıvı'dır.
- Askıda kalma: d_cisim = d_sıvı. Cisim sıvının içinde her yerde dengede kalabilir; Fk = G.
- Batma: d_cisim > d_sıvı. Cisim dibe çöker; Fk < G olur ve kap tabanı aradaki farkı karşılar.
- Dinamometre ile ölçüm: Sıvıdaki ağırlık = havadaki ağırlık − Fk. Bu farktan cismin hacmi ve özkütlesi bulunabilir.
- Gazlarda kaldırma: Balon, havanın uyguladığı kaldırma kuvveti balonun toplam ağırlığından büyük olduğunda yükselir.
- Yüzen bir cismin bulunduğu kaba aynı sıvıdan biraz daha eklemek kaldırma kuvvetini değiştirmez; kuvvet yine cismin ağırlığına eşittir.
Sık yapılan hatalar
Sınavda genelde aynı hacimli demir ve tahta küpler tamamen suyun içinde tutulur ve hangisine daha büyük kaldırma kuvveti uygulandığı sorulur. İkisi de aynı hacimde su yerinden ettiği için kuvvetler eşittir.
- Batan cisim için Fk = G yazmak. Bu eşitlik yalnız yüzen ve askıda kalan cisimlerde geçerlidir.
- Yüzen cisimde batan hacim yerine cismin tüm hacmini almak.
- Tamamen batmış cismin daha derine indikçe daha çok kaldırıldığını sanmak.
Nasıl çalışmalı?
Soruyu okuyunca ilk iş cismin özkütlesini sıvınınkiyle karşılaştır ve cismin yüzdüğüne, askıda kaldığına ya da battığına karar ver; hangi eşitliği yazacağın buna bağlıdır. Yüzen cisimde batan hacmin toplam hacme oranı d_cisim / d_sıvı'dır. Suda yüzen tahta ya da buz sorularında bu oran işi tek satıra indirir. Dinamometre sorularında havadaki ve sıvıdaki okumanın farkını hemen Fk diye yaz, sonra Fk = V·d·g ile hacme geç; kütleyi de havadaki okumadan bul.
Yüzme, askıda kalma ve batma
| Durum | Özkütle koşulu | Kuvvetler |
|---|---|---|
| Yüzme | d_cisim < d_sıvı | Fk = G; cismin bir kısmı sıvının dışında |
| Askıda kalma | d_cisim = d_sıvı | Fk = G; cisim tamamen sıvının içinde |
| Batma | d_cisim > d_sıvı | Fk < G; tabanın tepkisi G − Fk kadar |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir cisim dinamometreye asıldığında havada 30 N, tamamen suya daldırıldığında 20 N gösteriyor. Suyun özkütlesi 1 g/cm³ ve g = 10 m/s² olduğuna göre cismin özkütlesi kaç g/cm³ olur?
Cevap E. Kaldırma kuvveti 30 − 20 = 10 N. Fk = V · d_su · g ⇒ 10 = V · 1000 · 10, V = 10⁻³ m³ = 1000 cm³. Kütle 30 / 10 = 3 kg = 3000 g. Özkütle 3000 / 1000 = 3 g/cm³.
Kendini dene
Tamamen suya batmış bir taş, daha derine indikçe daha büyük kaldırma kuvvetiyle karşılaşır.
Aynı hacimli demir ve alüminyum küpler tamamen suya batırılırsa kaldırma kuvvetleri eşit olur.
Suda dengede yüzen bir cisme etki eden kaldırma kuvveti cismin ağırlığından büyüktür.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Kaldırma Kuvveti soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Demirden yapılmış gemiler neden batmaz?
Geminin içi büyük ölçüde havayla doludur, bu yüzden ortalama özkütlesi suyunkinden küçüktür. Gövdenin yerini değiştirdiği suyun ağırlığı geminin ağırlığına eşit olduğunda gemi yüzer.
Kaldırma Kuvveti konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.