Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Fizik · konu anlatımı

Düzgün Çembersel Hareket

Periyot, açısal hız, merkezcil ivme ve kuvvet; viraj ve düşey çember soruları nasıl kurulur? AYT Fizik düzgün çembersel hareket anlatımı.

Bir bakışta

  • ω = 2π / T = 2π·f ve v = ω·r; çizgisel hız her an yörüngeye teğettir.
  • Merkezcil ivme a = v² / r = ω²·r, yönü her zaman merkeze doğrudur.
  • Merkezcil kuvvet, gerçek kuvvetlerin merkeze doğru bileşkesidir; diyagrama ayrıca eklenmez.
  • Düz viraj: v_max = √(k·g·r). Sürtünmesiz eğimli viraj: tan θ = v² / (r·g).
  • Düşey çemberin tepesinde ipin gergin kalması için en küçük hız √(g·r)'dir.

Konu nedir?

Virajı sabit süratle alan bir arabanın hız göstergesi hiç kıpırdamaz, ama araba ivmelidir; çünkü hızının yönü her an değişir. Bir cismin çember üzerinde sabit süratle dolanmasına düzgün çembersel hareket denir. Bu yön değişimini sağlayan, çemberin merkezine doğru yönelen net kuvvettir ve merkezcil kuvvet adını alır.

Bilmen gerekenler

  • Periyot ve frekans: T bir tam dönüş süresi, f = 1 / T birim zamandaki dönüş sayısıdır (Hz).
  • Açısal hız: ω = 2π / T = 2π·f (rad/s).
  • Çizgisel hız: v = ω·r = 2π·r / T. Yönü her an yörüngeye teğettir.
  • Merkezcil ivme: a_m = v² / r = ω²·r; yönü merkeze doğrudur.
  • Merkezcil kuvvet: F_m = m·v² / r = m·ω²·r. Diyagrama ayrıca çizilmez; ip gerilmesi, sürtünme, kütle çekimi ya da tepki kuvveti gibi gerçek kuvvetlerin merkeze doğru bileşkesine bu ad verilir.
  • Yatay düzlemde ip: İp gerilmesi merkezcil kuvveti sağlar: T = m·v² / r.
  • Düz virajda araç: Merkezcil kuvveti sürtünme sağlar. Kaymadan alınabilecek en büyük hız v_max = √(k·g·r).
  • Eğimli viraj: Sürtünme olmadan güvenle dönülebilen hız için tan θ = v² / (r·g).
  • Düşey düzlemde ip: Tepe noktasında T + m·g = m·v² / r, en alt noktada T − m·g = m·v² / r. İpin gergin kalması için tepedeki en küçük hız √(g·r)'dir.
  • Aynı mile bağlı noktaların açısal hızları, kayış ya da temasla bağlı tekerleklerin çevre noktalarının çizgisel hızları eşittir.

Sık yapılan hatalar

Öğrencilerin en çok takıldığı yer: "Sürat sabitse ivme sıfırdır." Doğrusal harekette öyledir. Çembersel harekette hızın yönü değiştiği için ivme vardır.

  • Serbest cisim diyagramına gerçek kuvvetlerin yanına bir de "merkezcil kuvvet" oku eklemek. Böylece aynı kuvvet iki kez sayılmış olur.
  • Dışarı doğru bir "merkezkaç kuvveti" çizmek. Yerdeki (eylemsiz) gözlemciye göre böyle bir kuvvet yoktur; virajda dışa savrulma hissi eylemsizlikten gelir.
  • Düşey çemberin tepesinde ve dibinde ağırlığın yönünü karıştırmak. Tepede ağırlık merkeze doğrudur, dipte merkezden dışarı doğru.

Nasıl çalışmalı?

Çizimde önce merkezi işaretle ve merkeze doğru yönü pozitif kabul et. Cisme etki eden gerçek kuvvetleri tek tek çiz; merkeze doğru olanları artı, dışa doğru olanları eksi yazıp toplamı m·v² / r'ye eşitle. Düşey çember sorularında tepe ve dip için bu denklemi ayrı ayrı kur; ip gerilmesinin dipte neden daha büyük çıktığını kendi denkleminde görürsün. Periyot ya da frekans verildiğinde önce ω'yı bul, v'ye sonra geç. Kayış ve dişli sorularında, ω'su eşit olan noktaları bir renkle, v'si eşit olanları başka bir renkle şekil üzerinde işaretle.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Kütlesi 0,5 kg olan bir cisim yatay düzlemde 2 m yarıçaplı bir çember üzerinde π saniyelik periyotla düzgün çembersel hareket yapıyor. Cisme etki eden merkezcil kuvvet kaç N'dir?

Kendini dene

Sabit süratle dönen bir cismin ivmesi sıfırdır.

Aynı mile bağlı iki dişlinin açısal hızları eşittir.

Düşey çemberde dönen cisme bağlı ipin gerilmesi en alt noktada en küçüktür.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Düzgün Çembersel Hareket soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Islak yolda virajlar neden daha yavaş alınmalıdır?

Düz virajda merkezcil kuvveti yol ile lastik arasındaki sürtünme sağlar. Islak yolda sürtünme katsayısı küçülür, v_max = √(k·g·r) ifadesindeki k azaldığı için kaymadan alınabilecek en büyük hız da düşer.

Düzgün Çembersel Hareket konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.