Bir bakışta
- Tork τ = F·d; d, dönme noktasından kuvvetin doğrultusuna olan dik uzaklıktır.
- Doğrultusu dönme noktasından geçen kuvvetin torku sıfırdır.
- Tam denge için ΣF = 0 ve Στ = 0 birlikte sağlanmalıdır.
- Türdeş çubuğun ağırlığı orta noktasından etki eder.
- Lami: F₁ / sin α₁ = F₂ / sin α₂ = F₃ / sin α₃ (α, diğer iki kuvvet arasındaki açı).
Konu nedir?
Bir kapıyı menteşeye yakın yerinden itmeyi dene; ne kadar zorlandığını hemen fark edersin. Aynı kuvvet, kolun bulunduğu uçta kapıyı kolayca döndürür. Bir kuvvetin döndürme etkisine tork (moment) denir ve kuvvetin büyüklüğü kadar dönme noktasına olan dik uzaklığa da bağlıdır.
Bir cisme etki eden kuvvetler onu hem öteleyebilir hem döndürebilir. Cismin tam dengede olması için ikisinin de engellenmesi gerekir. Bu konudaki sorular genelde destek üzerindeki çubuklar, iple asılı levhalar ve ip gerilmeleri üzerinden gelir.
Bilmen gerekenler
- Bileşke kuvvet: Cisme etki eden bütün kuvvetlerin vektörel toplamıdır. Bileşke sıfırsa cisim öteleme dengesindedir.
- Tork: τ = F·d. Burada d, dönme noktası ile kuvvetin doğrultusu arasındaki dik uzaklıktır. Kuvvet çubukla θ açısı yapıyorsa τ = F·r·sin θ. Birimi N·m'dir.
- Doğrultusu dönme noktasından geçen kuvvetin torku sıfırdır.
- Tork yönü: Saat yönünde ve saat yönünün tersinde döndüren torkları ayrı yaz; birini pozitif, diğerini negatif kabul et.
- Denge koşulları: ΣF = 0 (öteleme dengesi) ve Στ = 0 (dönme dengesi). Dönme noktası istenen yerden seçilebilir; bilinmeyen bir kuvvetin geçtiği noktayı seçmek işi kolaylaştırır.
- Türdeş çubuk: Ağırlığı çubuğun orta noktasından etki eden tek bir kuvvet gibi düşünülür.
- Destek tepkileri: İki destekli çubukta tepki kuvvetlerinin toplamı, çubuğa etki eden aşağı yönlü kuvvetlerin toplamına eşittir.
- Lami teoremi: Üç kuvvetin etkisinde dengede olan noktasal cisimde her kuvvet, diğer iki kuvvet arasındaki açının sinüsüyle orantılıdır: F₁ / sin α₁ = F₂ / sin α₂ = F₃ / sin α₃.
- Kuvvet çifti: Eşit büyüklükte, zıt yönlü ve farklı doğrultulu iki kuvvet cismi ötelemez, yalnız döndürür.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok torkta kullanılan uzaklık karışır. Kuvvet çubuğa eğik uygulanıyorsa uygulama noktasına olan uzaklık yetmez; dönme noktasından kuvvetin doğrultusuna inen dik uzaklık alınır.
- Ağırlıklı çubukta çubuğun kendi ağırlığını hesaba katmamak.
- Yalnız tork dengesini yazıp kuvvet dengesini atlamak; iki koşul birlikte gerekir.
- Lami teoreminde kuvvetin kendisine komşu açıyı kullanmak.
Nasıl çalışmalı?
Çubuğu çiz ve üzerine bütün kuvvetleri yerleriyle işaretle: asılı ağırlıklar, çubuğun kendi ağırlığı (ortada), ip gerilmeleri, destek tepkileri. Dönme noktasını bilinmeyen kuvvetlerden birinin üzerine al; o kuvvetin torku sıfır olur ve denklemden düşer. Tork dengesini yazdıktan sonra kuvvet dengesine geç ve kalan bilinmeyeni bul. Kontrol için dönme noktasını başka bir yere alıp aynı sonucu bulup bulmadığına bak; tutmuyorsa bir kuvveti ya da bir uzaklığı atlamışsındır.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Ağırlığı önemsiz, 3 m uzunluğundaki bir çubuğun sol ucuna 40 N, sağ ucuna 20 N ağırlığında yükler asılıyor. Çubuk tek bir destek üzerinde yatay dengede durduğuna göre desteğin sol uca uzaklığı ve desteğin tepki kuvveti nedir?
Cevap A. Destek sol uçtan x uzakta olsun. Destek noktasına göre tork dengesi: 40 · x = 20 · (3 − x) ⇒ 60x = 60, x = 1 m. Kuvvet dengesi: tepki = 40 + 20 = 60 N.
Kendini dene
Aynı büyüklükteki bir kuvvetin dönme noktasına dik uzaklığı arttıkça torku büyür.
Net kuvveti sıfır olan bir cisim dönemez.
Doğrultusu dönme noktasından geçen bir kuvvet cismi döndürür.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Kuvvet, Tork ve Denge soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Kapı kolu neden menteşenin uzağına takılır?
Tork, kuvvet ile dönme noktasına dik uzaklığın çarpımıdır. Kol menteşeden uzakta olunca aynı torku daha küçük bir kuvvetle elde edersin.
Kuvvet, Tork ve Denge konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.