Bir bakışta
- Atışlarda ivme her zaman g ve aşağı yönlüdür (hava direnci önemsiz).
- Düşey yukarı atışta çıkış süresi v₀ / g, en büyük yükseklik v₀² / (2·g).
- Yatay atışta uçuş süresi yalnız yüksekliğe bağlıdır: t = √(2·h / g).
- Eğik atışta menzil R = v₀²·sin 2α / g; en büyük menzil 45°'de.
- Tepe noktasında düşey hız sıfır, yatay hız v₀·cos α'dır.
Konu nedir?
Masanın kenarından bir bilyeyi yatay olarak fırlatıp aynı anda ikinci bir bilyeyi serbest bırakırsan ikisinin yere aynı anda çarptığını duyarsın. Yatay hız düşüş süresini değiştirmez. Atışlar konusunun bütün mantığı bu gözlemin içindedir.
Atış hareketlerinde hava direnci önemsenmez ve cisme yalnız yer çekimi etki eder; ivme her zaman aşağı yönlü ve g büyüklüğündedir. Yatay ve eğik atışı çözmenin yolu, hareketi birbirinden bağımsız yatay ve düşey iki harekete ayırmaktır.
Bilmen gerekenler
- Düşey yukarı atış: Çıkış süresi t = v₀ / g, en büyük yükseklik h = v₀² / (2·g). Çıkış ve iniş süreleri eşittir; cisim atıldığı noktaya aynı süratle döner.
- Düşey aşağı atış: v = v₀ + g·t, h = v₀·t + ½·g·t².
- Yatay atış: Yatayda hız sabittir (x = v₀·t); düşeyde serbest düşme vardır (h = ½·g·t²). Uçuş süresi yalnız yüksekliğe bağlıdır: t = √(2·h / g).
- Aynı yükseklikten farklı yatay hızlarla atılan cisimler yere aynı anda düşer; yalnız menzilleri farklıdır.
- Eğik atış: Hız bileşenleri vx = v₀·cos α, vy = v₀·sin α. Tepeye çıkış süresi v₀·sin α / g, toplam uçuş süresi 2·v₀·sin α / g.
- En büyük yükseklik: h_max = (v₀·sin α)² / (2·g).
- Menzil: R = v₀²·sin 2α / g. En büyük menzil α = 45°'de elde edilir. Toplamı 90° olan iki açı (30° ve 60° gibi) aynı menzili verir.
- Tepe noktası: Düşey hız sıfırdır, yatay hız v₀·cos α kadardır; cismin hızı sıfıra inmez.
Sık yapılan hatalar
Sınavda genelde eğik atışın tepe noktasında cismin hızı ya da kinetik enerjisi sorulur. Tepede düşey hız sıfırdır, yatay hız ise v₀·cos α olarak sürer; "tepede hız sıfır" diyen şık yanlıştır.
- Yatay atışta uçuş süresinin yatay hıza bağlı olduğunu sanmak.
- Menzil formülünde sin α ile sin 2α'yı karıştırmak.
- Yatay harekete de g ivmesi vermek; yatayda ivme yoktur.
Nasıl çalışmalı?
Her soruda iki sütun aç: yatay (sabit hız) ve düşey (g ivmeli). İki sütunu birbirine bağlayan tek şey zamandır. Çoğu soruda önce düşey sütundan süreyi bul, sonra bu süreyi yatay sütuna taşı; örnek sorudaki gibi 45 m'den düşüş 3 s sürer ve menzil 20 · 3 = 60 m olur. Eğik atışta ilk iş hızı v₀·cos α ve v₀·sin α diye ikiye ayırmaktır. 30°–60° ve 37°–53° çiftlerinin sinüs ve kosinüs değerlerini hazır tut; menzil sorularında bu çiftler aynı sonucu verir.
Atış türlerinde yatay ve düşey hareket
| Atış | Yatay hareket | Düşey hareket |
|---|---|---|
| Serbest düşme | Yok | v₀ = 0, ivme g (aşağı) |
| Düşey yukarı atış | Yok | v₀ yukarı, ivme g aşağı |
| Yatay atış | v₀ ile sabit hızlı | Serbest düşme |
| Eğik atış | v₀·cos α ile sabit hızlı | v₀·sin α ile düşey yukarı atış |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Yerden 45 m yükseklikteki bir noktadan 20 m/s büyüklüğünde yatay hızla bir cisim atılıyor. Hava direnci önemsiz ve g = 10 m/s² olduğuna göre cisim yere çarpana kadar yatayda kaç metre yol alır?
Cevap C. Düşey hareket serbest düşmedir: 45 = ½ · 10 · t² ⇒ t² = 9, t = 3 s. Yatay hız sabit olduğundan x = 20 · 3 = 60 m.
Kendini dene
Aynı yükseklikten daha büyük yatay hızla atılan cisim yere daha geç düşer.
Aynı süratle 30° ve 60° ile atılan cisimlerin menzilleri eşittir.
Eğik atışın tepe noktasında cismin hızı sıfırdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Atışlar soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Eğik atışta hangi açıyla atılırsa cisim en uzağa gider?
Atıldığı yüksekliğe geri düşen bir cisim için en büyük menzil 45° ile elde edilir, çünkü sin 2α en büyük değerini (1) 2α = 90°'de alır.
Atışlar konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.