Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

TYT Fizik · konu anlatımı

Hareket

Konum, yol, yer değiştirme, sürat, hız, ivme ve x-t, v-t, a-t grafiklerinde eğim ve alan: TYT Fizik hareket konu anlatımı ve çözümlü örnek soru.

Bir bakışta

  • Yer değiştirme Δx = x_son − x_ilk vektöreldir; alınan yol skalerdir ve hiç azalmaz.
  • Ortalama hız = yer değiştirme / zaman; ortalama sürat = toplam yol / zaman.
  • Sabit ivmede: v = v₀ + a·t, Δx = v₀·t + ½·a·t², v² = v₀² + 2·a·Δx.
  • v-t grafiğinde eğim ivmeyi, alan yer değiştirmeyi verir.
  • Hız ve ivme aynı yönlüyse cisim hızlanır, zıt yönlüyse yavaşlar.

Konu nedir?

Otobüste otururken yanındaki yolcu sana göre yerinde durur; durakta bekleyen biri içinse otobüsle birlikte hızla uzaklaşır. İkisi de haklıdır, çünkü hareket her zaman bir referans noktasına göre tarif edilir. Bir cismin seçilen bu noktaya göre konumu zamanla değişiyorsa cisim hareket ediyordur; konum, hız ve ivme de bu noktaya göre yazılır.

TYT'de hareket soruları çoğunlukla grafik üzerinden gelir. Formülleri bilmek yetmez; grafiğin eğimini ve altındaki alanı okuyabilmek gerekir.

Bilmen gerekenler

  • Konum ve yer değiştirme: Konum, cismin referans noktasına göre yeridir. Yer değiştirme Δx = x_son − x_ilk, vektöreldir.
  • Alınan yol: Cismin izlediği yörüngenin uzunluğudur, skalerdir ve hiçbir zaman azalmaz.
  • Sürat ve hız: Ortalama sürat = toplam yol / toplam zaman. Ortalama hız = yer değiştirme / zaman.
  • İvme: Hızın birim zamandaki değişimi: a = Δv / Δt (m/s²). Hız ve ivme aynı yönlüyse cisim hızlanır, zıt yönlüyse yavaşlar.
  • Sabit ivmeli hareket: v = v₀ + a·t, Δx = v₀·t + ½·a·t², v² = v₀² + 2·a·Δx.
  • x-t grafiği: Eğim hızı verir. Yatay doğru durgunluk, eğik doğru sabit hızdır.
  • v-t grafiği: Eğim ivmeyi, grafik ile zaman ekseni arasındaki alan yer değiştirmeyi verir. Eksenin altındaki alan negatif yer değiştirmedir.
  • a-t grafiği: Alan hız değişimini (Δv) verir.

Sık yapılan hatalar

Sınıfta en çok yol ile yer değiştirme karışır. Evden markete 300 m gidip geri dönen biri 600 m yol almıştır, yer değiştirmesi ise sıfırdır.

  • v-t grafiğinde hızın işaret değiştirdiği anı gözden kaçırmak; o anda cisim yön değiştirir.
  • Ortalama hızı iki hızın aritmetik ortalaması sanmak. Bu yalnız iki hızla eşit sürelerde gidildiğinde doğrudur.
  • x-t grafiğinin altındaki alanı bir büyüklük gibi yorumlamak.

Nasıl çalışmalı?

Bir grafik sorusu gördüğünde önce eksenleri oku ve kendine iki soru sor: eğim neyi veriyor, alan neyi veriyor? Cevabı birimden çıkarabilirsin: v-t grafiğinde eğimin birimi (m/s)/s = m/s², yani ivme; alanın birimi (m/s)·s = m, yani yer değiştirme. Sonra aynı hareketi üç grafikte çizmeyi dene. Örneğin durgun hâlden hızlanıp sonra sabit hızla giden bir aracı x-t, v-t ve a-t üzerinde göster. Bir grafikten diğerine rahatça geçebiliyorsan konu oturmuştur. Formüllü sorularda hızı ve ivmeyi işaretiyle yazmayı alışkanlık hâline getir.

Hareket grafiklerinde eğim ve alan

GrafikEğimAlan
Konum-zaman (x-t)HızFiziksel anlamı yok
Hız-zaman (v-t)İvmeYer değiştirme
İvme-zaman (a-t)TYT'de kullanılmazHız değişimi (Δv)

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Durgun hâlden harekete başlayan bir araç doğrusal yolda 4 s boyunca 3 m/s² sabit ivmeyle hızlanıyor, ardından 6 s boyunca ulaştığı hızla sabit hızlı hareket ediyor. Aracın bu 10 s'de aldığı toplam yol kaç metredir?

Kendini dene

Koşuya başladığı noktaya geri dönen bir koşucunun ortalama hızı sıfırdır.

İvmesi negatif olan bir cisim her zaman yavaşlıyordur.

x-t grafiğinde yatay bir doğru cismin durduğunu gösterir.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Hareket soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Hız ile sürat arasındaki fark sınavda neden önemli?

Gidip geri dönen bir cisimde yer değiştirme küçük, yol büyük olur. Bu yüzden ortalama hız ile ortalama sürat çok farklı çıkar ve şıklarda genelde ikisi de bulunur.

Hareket konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.