Bir bakışta
- Geri çağırıcı kuvvet F = −k·x: uzanımla orantılıdır, yönü hep denge noktasınadır.
- Denge noktasında hız en büyük, ivme sıfır; uçlarda hız sıfır, ivme en büyük.
- v_max = ω·A, a_max = ω²·A, ω = 2π / T.
- Yay sarkacı T = 2π·√(m / k); basit sarkaç T = 2π·√(L / g).
- Yaylar: paralelde k_eş = k₁ + k₂, seride 1 / k_eş = 1 / k₁ + 1 / k₂.
Konu nedir?
Yaya asılı bir cismi biraz aşağı çekip bırak: denge noktasının iki yanında gidip gelir. Cismi geri çeken kuvvet, onu denge noktasından ne kadar uzaklaştırdıysan o kadar büyüktür ve her zaman denge noktasını gösterir. Bu koşulu sağlayan harekete basit harmonik hareket denir. AYT'de iki model sorulur: yay sarkacı ve küçük açılarla salınan basit sarkaç. Sık gelen soru tipi, hangi değişikliğin periyodu etkilediğini ve hangisinin etkilemediğini sorar.
Bilmen gerekenler
- Geri çağırıcı kuvvet: F = −k·x. Kuvvet her zaman denge noktasına doğrudur ve uzanımla orantılıdır.
- Temel kavramlar: Genlik (A) en büyük uzanım, periyot (T) bir tam salınım süresi, frekans f = 1 / T.
- Konuma göre değişim: Denge noktasında hız en büyük, ivme ve kuvvet sıfırdır. Uç noktalarda hız sıfır, ivme ve kuvvet en büyüktür.
- Bağıntılar: ω = 2π / T, ivme a = −ω²·x, en büyük hız v_max = ω·A, en büyük ivme a_max = ω²·A.
- Yay sarkacı: T = 2π·√(m / k). Periyot kütleye ve yay sabitine bağlıdır; genliğe ve yer çekimi ivmesine bağlı değildir.
- Yayların bağlanması: Paralel bağlı yaylar için k_eş = k₁ + k₂, seri bağlı yaylar için 1 / k_eş = 1 / k₁ + 1 / k₂.
- Basit sarkaç: T = 2π·√(L / g) (küçük açılarda). Periyot ip boyuna ve g'ye bağlıdır; kütleye ve genliğe bağlı değildir.
- Etkin yer çekimi: Yukarı yönlü ivmelenen asansörde sarkaç için g_etkin = g + a olur ve periyot kısalır. Ay'da g küçük olduğundan sarkacın periyodu uzar.
- Enerji: Toplam mekanik enerji ½·k·A²; denge noktasında tamamen kinetik, uçlarda tamamen potansiyeldir.
Sık yapılan hatalar
Burada en sık yapılan yanlış: ucuna ağır cisim bağlanan sarkaç daha yavaş mı salınır? Basit sarkaçta hayır; periyot yalnız ip boyuna ve g'ye bağlıdır. Yay sarkacında ise kütle periyodu değiştirir.
- Yay sarkacının periyodunun g'ye bağlı olduğunu düşünmek. Ay'a götürülen yay sarkacının periyodu değişmez, basit sarkacınki uzar.
- Hızın en büyük olduğu noktada ivmenin de en büyük olduğunu sanmak. Denge noktasında hız en büyük, ivme sıfırdır; uçlarda durum tam tersidir.
- Yay bağlamayı direnç bağlamayla aynı sanmak. Paralel yayların sabitleri doğrudan toplanır, seri yaylarda tersleri toplanır; dirençlerde kurallar yer değiştirir.
Nasıl çalışmalı?
İki periyot formülünü yan yana yaz ve altına "değiştirir" ve "değiştirmez" diye iki sütun aç. Kütle, genlik, g, yay sabiti ve ip boyunu iki model için bu sütunlara kendin yerleştir; hazır bir listeye bakmaktan daha kalıcı olur. Oran sorusunda değişen büyüklükleri karekök içinde çarpan olarak yaz: ip boyu 4 katına çıkıyorsa periyot √4 = 2 katına çıkar. Konuma göre değişimi bir doğru üzerinde çalış: ortaya denge noktasını, iki uca genliği koy ve her noktaya hız, ivme ve kuvvetin büyüklüğünü not et.
Yay sarkacı ile basit sarkaç: periyot neye bağlı?
| Büyüklük | Yay sarkacı | Basit sarkaç |
|---|---|---|
| Periyot | T = 2π·√(m / k) | T = 2π·√(L / g) |
| Cismin kütlesi | Bağlı | Bağlı değil |
| Genlik | Bağlı değil | Bağlı değil (küçük açılarda) |
| Yer çekimi ivmesi | Bağlı değil | Bağlı (g artınca periyot kısalır) |
| Yay sabiti / ip boyu | k artınca periyot kısalır | L artınca periyot uzar |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir basit sarkacın periyodu T'dir. Sarkacın ip uzunluğu 4 katına, ucundaki cismin kütlesi 2 katına çıkarılırsa aynı yerde küçük açılarla salınan sarkacın yeni periyodu ne olur?
Cevap E. Basit sarkaçta T = 2π·√(L / g); kütle formülde yer almadığı için 2 katına çıkması bir şey değiştirmez. İp boyu 4 katına çıkınca periyot √4 = 2 katına çıkar, yeni periyot 2T olur. 2√2·T şıkkı, kütleyi de hesaba katan öğrenciyi bekler.
Kendini dene
Basit sarkacın ucundaki cismin kütlesi artırılırsa periyot uzar.
Aynı yay sarkacı Ay'a götürülürse periyodu değişmez.
Basit harmonik harekette cismin ivmesi denge noktasında en büyüktür.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Basit Harmonik Hareket soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Sarkaçlı saatler yazın ve kışın farklı mı çalışır?
Sarkaç çubuğu sıcakta genleşip uzarsa periyot artar ve saat geri kalır; soğukta kısalırsa saat ileri gider. Hassas sarkaçlı saatlerde bu yüzden genleşmeyi dengeleyen düzenekler kullanılır.
Basit Harmonik Hareket konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.