Bir bakışta
- Işığın boşluktaki hızı her eylemsiz gözlemci için aynıdır; hareketli saat yavaş işler, boy kısalır.
- Foton enerjisi E = h·f = h·c / λ; h = 6,63×10⁻³⁴ J·s.
- Fotoelektrik olay: Ek_max = h·f − W₀; eşik frekansının altında elektron sökülmez.
- Işık şiddeti sökülen elektron sayısını artırır, en büyük kinetik enerjiyi değiştirmez.
- Compton'da saçılan fotonun dalga boyu artar. de Broglie: λ = h / (m·v).
Konu nedir?
Bazı metallere çok şiddetli kırmızı ışık tutsan da tek bir elektron sökülmez; zayıf bir morötesi ışık ise hemen elektron koparır. Klasik dalga kuramı bunu açıklayamaz, çünkü ona göre enerjiyi ışığın şiddeti belirlemeliydi. Modern fizik bu tür olayları açıklamak için gelişti. Çok hızlı hareket eden cisimler için özel görelilik, atom ölçeğindeki olaylar için kuantum fiziği gerekir. Konu boyunca ışığın bazen dalga, bazen tanecik gibi davrandığını, elektron gibi parçacıkların da dalga özelliği gösterdiğini görürsün.
Bilmen gerekenler
- Özel göreliliğin varsayımları: Fizik yasaları bütün eylemsiz gözlemciler için aynıdır. Işığın boşluktaki hızı, kaynağın ve gözlemcinin hareketinden bağımsız olarak herkes için aynıdır.
- Sonuçlar: Hareketli gözlemcinin saati, durgun gözlemciye göre yavaş işler (zaman genişlemesi). Hareketli cismin boyu hareket doğrultusunda kısa ölçülür (boy kısalması). Kütle ve enerji eşdeğerdir: E = m·c².
- Kara cisim ışıması: Sıcaklık arttıkça yayılan toplam enerji artar ve en şiddetli ışımanın dalga boyu kısalır (λ_max·T = sabit).
- Planck: Enerji paketler hâlinde yayılır. Bir fotonun enerjisi E = h·f = h·c / λ; h = 6,63×10⁻³⁴ J·s.
- Fotoelektrik olay: Metal yüzeye düşen ışık elektron sökebilir. Ek_max = h·f − W₀ (W₀ eşik enerjisi). Işığın frekansı eşik frekansının altındaysa şiddeti ne olursa olsun elektron sökülmez.
- Işık şiddeti artınca sökülen elektron sayısı artar, elektronların en büyük kinetik enerjisi değişmez. Durdurma gerilimi için e·V_d = Ek_max.
- Compton saçılması: X ışını fotonu bir elektrona çarpıp saçılınca enerjisinin bir kısmını elektrona aktarır; saçılan fotonun enerjisi azalır, dalga boyu artar. Bu olay ışığın momentum taşıyan tanecik gibi davrandığını gösterir.
- de Broglie dalga boyu: Hareketli parçacıklar da dalga özelliği gösterir: λ = h / (m·v) = h / p. Elektron kırınımı bu fikri doğrular.
Sık yapılan hatalar
Öğrencilerin en çok takıldığı yer: elektronun enerjisini ışığın şiddeti mi, frekansı mı belirler? Şiddet artınca daha çok foton gelir ve daha çok elektron sökülür. Tek bir elektronun en büyük kinetik enerjisini ise yalnız frekans belirler.
- eV ile J'yi karıştırmak. 1 eV = 1,6×10⁻¹⁹ J; soru eV verdiyse hesabı eV'de bitir.
- Compton saçılmasında saçılan fotonun dalga boyunun kısaldığını sanmak. Foton enerji kaybeder, bu yüzden dalga boyu uzar.
- Zaman genişlemesinde saatleri ters kurmak. Durgun gözlemci, kendisine göre hareket eden saatin yavaş işlediğini ölçer.
Nasıl çalışmalı?
Fotoelektrik soruyu tek bir enerji denklemiyle düşün: gelen foton enerjisi = eşik enerjisi + elektronun en büyük kinetik enerjisi. Grafik sorularında Ek_max–frekans doğrusunun eğimi h'yi, frekans eksenini kestiği nokta eşik frekansını verir; bu grafiği bir kez kendin çiz. Sonra deneyleri ne kanıtladıklarına göre ayır: fotoelektrik olay ve Compton saçılması ışığın tanecik yönünü, elektron kırınımı maddenin dalga yönünü gösterir. Kara cisim ışımasını da Planck'ın enerji paketleri fikrinin doğduğu deney olarak not et.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Eşik enerjisi 2,5 eV olan bir metal yüzeye enerjisi 4 eV olan fotonlar düşürülüyor. Sökülen elektronların en büyük kinetik enerjisi ve bu elektronları durdurmak için gereken durdurma gerilimi nedir?
Cevap C. Enerji dengesini kur: foton enerjisi = eşik enerjisi + en büyük kinetik enerji. Ek_max = 4 − 2,5 = 1,5 eV. Durdurma gerilimi için e·V_d = Ek_max; enerji eV cinsinden verildiği için sayı aynen volta geçer: V_d = 1,5 V.
Kendini dene
Fotoelektrik olayda ışığın şiddeti artırılırsa sökülen elektronların en büyük kinetik enerjisi artar.
Compton saçılmasında saçılan fotonun dalga boyu, gelen fotonunkinden uzundur.
Hızları eşit bir elektron ile protonun de Broglie dalga boyları eşittir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Modern Fizik soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Işık dalga mı, tanecik mi?
İkisi de. Girişim ve kırınımda dalga gibi, fotoelektrik olay ve Compton saçılmasında tanecik (foton) gibi davranır. Buna dalga-tanecik ikiliği denir.
Modern Fizik konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.