Bir bakışta
- Basit makineler kuvvetten kazandırır, aynı oranda yoldan kaybettirir; işten kazanç yoktur.
- Kaldıraçta F · kuvvet kolu = Yük · yük kolu.
- Sürtünmesiz eğik düzlemde F · L = G · h.
- Dıştan geçmiş dişliler zıt yönde döner; diş sayısı × tur sayısı eşittir.
- Verim = (yüke yapılan iş / harcanan iş) · 100.
Konu nedir?
Ağır bir valizi merdivenden taşımak yerine rampadan çekmek daha kolaydır, ama daha uzun yol yürürsün. Basit makinelerin hepsi bu takası yapar: daha az kuvvet karşılığında daha uzun yol.
Basit makineler, bir işi daha az kuvvetle ya da daha uygun bir yönde yapmamızı sağlayan araçlardır. Kuvvetten ne kadar kazanırsan yoldan o oranda kaybedersin; hiçbir basit makine işten kazanç sağlamaz. Kaldıraç, makara, eğik düzlem, çıkrık, dişli ve vida sorularının çoğu tork dengesi ya da iş eşitliğiyle çözülür.
Bilmen gerekenler
- Kaldıraç: Destek noktasına göre tork dengesi: F · kuvvet kolu = Yük · yük kolu. Destek, kuvvet ile yük arasında olabilir (makas), yük ortada olabilir (el arabası) ya da kuvvet ortada olabilir (cımbız).
- Sabit makara: Kuvvetin yönünü değiştirir, kuvvetten kazanç sağlamaz: F = Yük.
- Hareketli makara: Ağırlığı önemsizse yükü iki ip taşır: F = Yük / 2; ip, yükün yükseldiği yolun iki katı kadar çekilir.
- Palanga: Yükü taşıyan ip sayısı n ise (sürtünmesiz, makara ağırlıkları önemsiz) F = Yük / n.
- Eğik düzlem: Sürtünmesiz eğik düzlemde F · L = G · h; buradan F = G · h / L. Düzlem uzadıkça gereken kuvvet azalır.
- Çıkrık: F · R = G · r. Kolun yarıçapı (R) silindirin yarıçapından (r) ne kadar büyükse kuvvet kazancı o kadar artar.
- Dişli çarklar: Birbirine dıştan geçmiş iki dişli zıt yönde döner. Diş sayıları ile tur sayıları ters orantılıdır: n₁ · N₁ = n₂ · N₂. Aynı mile bağlı dişliler aynı yönde ve aynı tur sayısıyla döner.
- Vida: Bir tur döndürüldüğünde vida adımı kadar ilerler; adım küçüldükçe kuvvet kazancı artar.
- Verim: Verim = (yüke yapılan iş / harcanan iş) · 100. Sürtünme ve makara ağırlıkları verimi düşürür.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok palangada hangi iplerin sayılacağı karışır. Yalnız hareketli makaraya bağlı, yani yükü taşıyan ipler sayılır; sabit makaradan aşağı sarkıp çektiğin uç yükü doğrudan taşımaz.
- Basit makinelerin işten de kazanç sağladığını sanmak.
- Eğik düzlemde h ile L'yi ters yerleştirmek.
- Dişli zincirinde her geçişte dönme yönünün değiştiğini atlamak.
Nasıl çalışmalı?
Her makine için tek satırlık bir kart hazırla: kuvvet bağıntısı ve yol ilişkisi; aşağıdaki tablo bu kartların özetidir. Makara sorularında yükü taşıyan ipleri renkli kalemle işaretle ve say. Dişli sorularında her dişlinin üstüne dönme yönünü bir okla çiz; dıştan geçen dişlilerde ok her seferinde ters döner. Sistem karışıklaştığında enerji yöntemine dön: kuvvetin yaptığı iş (F × çekilen ip uzunluğu) yükün kazandığı potansiyel enerjiye (G × yükselme) eşittir.
Basit makinelerde kuvvet (sürtünmesiz, makaralar ağırlıksız)
| Makine | Bağıntı | Kuvvet kazancı |
|---|---|---|
| Sabit makara | F = G | Yok; yalnız yön değişir |
| Hareketli makara | F = G / 2 | 2 kat |
| Palanga (yükü n ip taşır) | F = G / n | n kat |
| Eğik düzlem | F · L = G · h | L / h kat |
| Çıkrık | F · R = G · r | R / r kat |
| Vida (a: vida adımı) | F · 2πR = G · a | 2πR / a kat |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Sürtünmesiz bir eğik düzlemin uzunluğu 5 m, yüksekliği 1 m'dir. 400 N ağırlığındaki bir yükü bu düzlem boyunca sabit hızla yukarı çıkarmak için düzleme paralel olarak uygulanması gereken kuvvet kaç N'dir?
Cevap C. Sürtünmesiz eğik düzlemde iş eşitliği: F · L = G · h ⇒ F · 5 = 400 · 1 ⇒ F = 80 N. Kuvvetten 5 kat kazanılır, yoldan 5 kat kaybedilir.
Kendini dene
Hareketli makara kullanmak yükü kaldırmak için gereken işi yarıya indirir.
Sabit makara kuvvetten kazanç sağlamaz, yalnız kuvvetin yönünü değiştirir.
Aynı mile bağlı iki dişli aynı yönde ve aynı tur sayısıyla döner.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Basit Makineler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Basit makine işten kazanç sağlamıyorsa neden kullanılır?
Aynı işi daha küçük bir kuvvetle, daha uygun bir yönde ya da daha hızlı yapmayı sağlar. Kuvvetten kazanırsın, ama aynı oranda daha uzun bir yol boyunca kuvvet uygulaman gerekir.
Basit Makineler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.