Bir bakışta
- Yedi temel SI büyüklüğü: uzunluk (m), kütle (kg), zaman (s), akım (A), sıcaklık (K), madde miktarı (mol), ışık şiddeti (cd).
- Türetilmiş birimler temel birimlerden kurulur: N = kg·m/s², J = N·m, Pa = N/m².
- Skaler büyüklük sayı ve birimle tam tarif edilir; vektörel büyüklükte yön de gerekir.
- Kütle (kg) skaler, ağırlık (N) vektöreldir; sürat skaler, hız vektöreldir.
- km/h → m/s için 3,6'ya böl, m/s → km/h için 3,6 ile çarp.
Konu nedir?
Bir arkadaşın "Okula 2 km yürüdüm" dediğinde sana bir sayı ve bir birim vermiş olur. "Kuzeye doğru 2 km yürüdüm" derse buna bir de yön ekler. Fiziğe giriş konusu bu ayrımı öğretir: ölçülebilen her niceliğe büyüklük denir, her büyüklük bir birimle yazılır ve bazılarının yönü de vardır.
Fizik, madde ile enerjiyi ve aralarındaki etkileşimi inceleyen bilimdir. Bu ilk konuda fiziğin alt dallarını, SI birim sistemini ve skaler–vektörel ayrımını görürsün. Ünite kısa görünür, ama birim dönüştürme ve "bu büyüklüğün yönü var mı?" sorusu sonraki her konuda yeniden karşına çıkar.
Bilmen gerekenler
- Fiziğin alt dalları: Mekanik (hareket ve kuvvet), termodinamik (ısı ve sıcaklık), elektromanyetizma, optik, katıhal fiziği, atom fiziği, nükleer fizik, yüksek enerji ve plazma fiziği.
- Temel büyüklükler (SI): Uzunluk (m), kütle (kg), zaman (s), elektrik akımı (A), sıcaklık (K), madde miktarı (mol), ışık şiddeti (cd). Bunlar başka büyüklüklerden türetilmez.
- Türetilmiş büyüklükler: Temel büyüklüklerden elde edilir. Hız (m/s), ivme (m/s²), kuvvet (N = kg·m/s²), enerji (J = N·m), özkütle (kg/m³), basınç (Pa = N/m²).
- Skaler büyüklük: Yalnız sayı ve birimle tam tarif edilir: kütle, zaman, sıcaklık, enerji, iş, sürat, yol, hacim.
- Vektörel büyüklük: Büyüklüğünün yanında yönü de belirtilmelidir: yer değiştirme, hız, ivme, kuvvet, ağırlık, momentum, elektrik alan.
- Birim dönüştürme: 1 km = 10³ m, 1 cm = 10⁻² m, 1 g = 10⁻³ kg, 1 saat = 3600 s, 72 km/h = 20 m/s.
- Ölçme: Her ölçümde bir miktar hata vardır; aynı ölçümü tekrarlayıp ortalama almak hatayı azaltır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok kütle ile ağırlık karışır. Kütle skalerdir ve kg ile ölçülür; ağırlık bir kuvvettir, vektöreldir ve N ile ölçülür.
- Sürat ile hızı aynı saymak. Sürat skaler, hız vektöreldir.
- Enerjiye yön vermeye çalışmak. Enerji, iş ve güç skaler büyüklüklerdir.
- km/h'yi m/s'ye çevirirken 3,6 ile çarpmak. m/s bulmak için 3,6'ya bölünür: 72 / 3,6 = 20 m/s.
Nasıl çalışmalı?
Defterine üç sütunlu bir liste aç: büyüklük, birim, skaler mi vektörel mi. Türetilmiş büyüklüklerin yanına hangi temel büyüklüklerden oluştuğunu yaz; örneğin kuvvet = kütle × uzunluk / zaman². Sonraki konularda karşına çıkan her yeni büyüklüğü bu listeye ekle, yıl sonunda elinde kendi yazdığın bir özet olur. Soru çözerken ilk iş bütün değerleri aynı birim sistemine getir. Aynı denklemde hem cm hem m görüyorsan dur ve çevir; şıklardaki 100 kat farklı sonuçlar genelde bu adımın atlanmasından gelir.
Sık kullanılan büyüklükler
| Büyüklük | SI birimi | Temel / türetilmiş | Skaler / vektörel |
|---|---|---|---|
| Kütle | kg | Temel | Skaler |
| Zaman | s | Temel | Skaler |
| Sıcaklık | K | Temel | Skaler |
| Hız | m/s | Türetilmiş | Vektörel |
| İvme | m/s² | Türetilmiş | Vektörel |
| Kuvvet | N | Türetilmiş | Vektörel |
| Enerji | J | Türetilmiş | Skaler |
| Basınç | Pa | Türetilmiş | Skaler |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki büyüklüklerden hangisi hem türetilmiş hem de vektörel bir büyüklüktür?
Cevap D. Kütle, sıcaklık ve zaman temel ve skaler büyüklüklerdir. Enerji türetilmiştir ama yönü olmadığı için skalerdir. Kuvvetin birimi (N = kg·m/s²) temel birimlerden türetilir ve kuvvetin bir yönü vardır; cevap kuvvettir.
Kendini dene
Enerji, yönü olan bir büyüklük olduğu için vektöreldir.
Kuvvet hem türetilmiş hem vektörel bir büyüklüktür.
36 km/h, 10 m/s'ye eşittir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Fizik Bilimine Giriş soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ağırlık neden vektörel bir büyüklüktür?
Ağırlık, cisme uygulanan yer çekimi kuvvetidir ve her zaman yerin merkezine doğru yönelir. Yönü olan her kuvvet gibi vektöreldir.
Fizik Bilimine Giriş konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.