Bir bakışta
- v = λ·f = λ / T; frekansı kaynak, hızı ortam belirler.
- Enine dalgada titreşim yayılmaya dik, boyuna dalgada paraleldir.
- Sabit uçtan yansıyan atma ters, serbest uçtan yansıyan düz döner.
- Su dalgası sığ bölgeye geçince hızı ve dalga boyu azalır, frekansı değişmez.
- Sesin yüksekliği frekansa, şiddeti genliğe bağlıdır.
Konu nedir?
Durgun bir göle taş attığında halkalar kıyıya doğru yayılır, ama suyun üstündeki bir yaprak yerinde inip kalkar, kıyıya sürüklenmez. Dalgayı tanımlayan gözlem budur: ortamın tanecikleri yerinde titreşir, ilerleyen şey enerjidir.
Bu konuda yay, su, ses ve deprem dalgalarının ortak özelliklerini ve aralarındaki farkları görürsün. Hepsinde aynı bağıntı çalışır: v = λ·f. Soruların çoğu da dalga bir ortamdan diğerine geçerken bu üç büyüklükten hangisinin değişip hangisinin sabit kaldığını sorar.
Bilmen gerekenler
- Temel kavramlar: Periyot (T, bir tam titreşim süresi), frekans (f = 1/T, Hz), dalga boyu (λ, bir tam dalganın uzunluğu), genlik (enerjiyle ilgili).
- Dalga hızı: v = λ·f = λ / T. Hız ortama bağlıdır; frekansı ise kaynak belirler.
- Enine ve boyuna dalga: Enine dalgada titreşim yayılma doğrultusuna diktir (yay dalgası, su dalgası); boyuna dalgada paraleldir (ses).
- Yay dalgaları: Hız yayın gerginliğine ve cinsine bağlıdır. Sabit uçtan yansıyan atma ters, serbest uçtan yansıyan atma düz döner. Hafif yaydan ağır yaya geçerken iletilen atma düz, yansıyan atma ters olur.
- Su dalgaları: Derin suda hız büyüktür. Dalga sığ bölgeye geçince hızı ve dalga boyu azalır, frekansı değişmez. Doğrusal dalgalar engelden gelme açısına eşit açıyla yansır.
- Ses dalgaları: Mekanik ve boyunadır, boşlukta yayılmaz. Genellikle katılarda en hızlı, gazlarda en yavaş yayılır. Sesin yüksekliği (ince-kalın) frekansa, şiddeti genliğe bağlıdır.
- Deprem dalgaları: P dalgaları boyuna ve daha hızlıdır; S dalgaları enine ve daha yavaştır, sıvılarda yayılmaz. Yüzey dalgaları en çok hasara yol açar.
Sık yapılan hatalar
Sınavda genelde dalga derin sudan sığ suya geçer ve hız, dalga boyu, frekans için ne olduğu sorulur. Hız ve dalga boyu azalır, frekans aynı kalır, çünkü frekansı kaynak belirler.
- Aynı ortamda frekans artınca hızın da arttığını düşünmek; hız sabit kalır, dalga boyu kısalır.
- Sabit ve serbest uçtan yansımadaki ters-düz durumlarını karıştırmak.
- Dalga boyunu cm olarak bırakıp hızı m/s cinsinden hesaplamak.
Nasıl çalışmalı?
Her dalga sorusunda önce neyin sabit kaldığını bul. Dalga ortam değiştiriyorsa frekans sabittir; aynı ortamda kaynak değişiyorsa hız sabittir. Sonra v = λ·f ile kalan büyüklüğü çöz. Yay dalgalarındaki yansıma kurallarını (sabit uçta ters, serbest uçta düz; hafiften ağıra geçişte yansıyan ters) küçük çizimlerle defterine geçir, çünkü bu kurallar yalnız sözle ezberlenince kolay karışır. Ses ve deprem dalgalarını aşağıdaki tabloya kendi notlarını ekleyerek genişlet.
Dalga türlerinin karşılaştırması
| Dalga | Titreşim | Yayılma |
|---|---|---|
| Yay dalgası (atma) | Enine (sarmal yayda boyuna da oluşturulabilir) | Hız yayın gerginliğine ve cinsine bağlı |
| Su dalgası | Enine kabul edilir | Derin suda hızlı, sığ suda yavaş |
| Ses | Boyuna | Maddesel ortam ister, boşlukta yayılmaz |
| Deprem P dalgası | Boyuna | Katı ve sıvıda yayılır, en hızlı deprem dalgasıdır |
| Deprem S dalgası | Enine | Sıvıda yayılmaz, P dalgasından yavaştır |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Gergin bir yayda oluşturulan periyodik dalgaların frekansı 5 Hz, dalga boyu 40 cm'dir. Dalgalar bu yayda 3 s'de kaç metre ilerler?
Cevap B. λ = 40 cm = 0,4 m. v = λ·f = 0,4 · 5 = 2 m/s. 3 s'de ilerleme: 2 · 3 = 6 m. 600 cevabı santimetreyi metreye çevirmemekten gelir.
Kendini dene
Aynı ortamda frekans artırılırsa dalganın hızı da artar.
Ses dalgaları boşlukta yayılamaz.
Deprem S dalgaları sıvılarda da yayılır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Dalgalar soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ses neden boşlukta yayılmaz?
Ses mekanik bir dalgadır ve enerjisini ortamın taneciklerinin titreşimiyle aktarır. Boşlukta titreşecek tanecik olmadığı için ses iletilemez.
Dalgalar konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.