Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

TYT Fizik · konu anlatımı

Elektrik Akımı ve Devreler

Akım, potansiyel fark ve direnç, Ohm yasası, seri ve paralel bağlama, elektriksel enerji, güç ve üreteçler: TYT Fizik elektrik devreleri konu anlatımı.

Bir bakışta

  • Ohm yasası V = I·R; direnç R = ρ·L / A.
  • Seride akım ortaktır, gerilim dirençlerle orantılı paylaşılır.
  • Paralelde gerilim ortaktır; iki direnç için R_eş = R₁·R₂ / (R₁ + R₂).
  • Güç P = V·I = I²·R = V² / R; lambanın parlaklığını güç belirler.
  • Ampermetre seri, voltmetre paralel bağlanır.

Konu nedir?

Evde bir lambayı kapattığında buzdolabı çalışmaya devam eder. Bazı eski tip süs ışıklarında ise tek bir ampul bozulunca bütün dizi söner. İki durumun farkı bağlama biçimindedir: evdeki cihazlar paralel, o süs ışıkları seri bağlıdır.

Elektrik akımı, bir iletkenin kesitinden birim zamanda geçen yük miktarıdır. Akımın oluşması için uçları arasında potansiyel fark bulunan bir üreteç ve kapalı bir yol gerekir. Bu konuda akım, gerilim, direnç ve güç arasındaki bağıntıları ve seri–paralel devreleri çözmeyi öğrenirsin.

Bilmen gerekenler

  • Akım: I = q / t (amper, A). Ampermetre devreye seri bağlanır.
  • Potansiyel fark: Voltmetre ile ölçülür ve ölçülen elemana paralel bağlanır. Birimi volttur (V).
  • Direnç: R = ρ·L / A. Telin boyu artınca direnç artar, kesit alanı artınca azalır; ρ maddenin özdirencidir.
  • Ohm yasası: V = I·R. Sabit sıcaklıkta bir iletkenin gerilim-akım grafiği doğrudur ve eğimi direnci verir.
  • Seri bağlama: R_eş = R₁ + R₂ + … Her dirençten aynı akım geçer; gerilim dirençlerle orantılı paylaşılır.
  • Paralel bağlama: 1/R_eş = 1/R₁ + 1/R₂ + … Her dirençte gerilim aynıdır; akım dirençle ters orantılı paylaşılır. İki direnç için R_eş = R₁·R₂ / (R₁ + R₂).
  • Elektriksel enerji ve güç: W = V·I·t, P = V·I = I²·R = V² / R. Enerji birimi joule ya da kilowatt-saattir (kWh).
  • Üreteçler: Seri bağlı üreteçlerin emk'ları toplanır. Özdeş üreteçler paralel bağlanınca toplam emk değişmez, her birinden daha az akım çekilir ve üreteçler daha uzun süre kullanılır.
  • Kısa devre: Direnci olmayan bir telle uçları birleştirilen elemandan akım geçmez.

Sık yapılan hatalar

Sınavda genelde bir anahtar kapatılır ve lambaların parlaklığının nasıl değiştiği sorulur. Parlaklığı lambanın harcadığı güç (P = I²·R) belirler; yalnız dirence bakarak karar vermek yanıltır.

  • Paralel bağlı dirençlerin eşdeğerini toplayarak bulmak.
  • Ampermetreyi paralel, voltmetreyi seri bağlamak.
  • Kısa devre edilen direnci eşdeğer dirence katmak.

Nasıl çalışmalı?

Karmaşık bir devreyi tek seferde çözmeye çalışma, yeniden çiz. Önce kısa devre olan elemanları sil, sonra en içteki paralel grubu tek dirence indir ve devreyi her adımda biraz daha sade hâliyle tekrar çiz. Eşdeğer direnci bulunca ana kol akımını hesapla, sonra geri giderek akımı kollara dağıt. V = I·R'yi her seferinde tek bir eleman ya da tek bir grup için yaz. Bir direncin akımıyla başka bir direncin gerilimini aynı denkleme koymak sık görülen bir hesap hatasıdır.

Seri ve paralel bağlama

ÖzellikSeriParalel
Eşdeğer dirençR₁ + R₂ + …1/R_eş = 1/R₁ + 1/R₂ + …
Eşdeğerin büyüklüğüEn büyük dirençten büyükEn küçük dirençten küçük
AkımHer dirençte aynıDirençle ters orantılı paylaşılır
GerilimDirençle orantılı paylaşılırHer dirençte aynı
Bir eleman sökülünceDevre açılır, hepsi dururDiğerleri çalışmaya devam eder

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

İç direnci önemsiz 12 V'luk bir üretece önce 6 Ω'luk bir direnç, ardından bu dirence seri olacak şekilde birbirine paralel bağlı 3 Ω ve 6 Ω'luk iki direnç bağlanıyor. Üreteçten çekilen akım kaç A'dir?

Kendini dene

Paralel bağlı iki direncin eşdeğeri, küçük olan dirençten de küçüktür.

Bir telin boyu 2 katına çıkarılırsa direnci yarıya iner.

Seri bağlı dirençlerin her birinden aynı akım geçer.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Elektrik Akımı ve Devreler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Evdeki cihazlar neden paralel bağlanır?

Paralel bağlamada her cihaz şebekenin tam gerilimini alır ve biri kapatılınca diğerleri çalışmaya devam eder. Seri bağlansalardı biri bozulduğunda hepsi dururdu.

Elektrik Akımı ve Devreler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.