Bir bakışta
- Düzlem aynada görüntü sanal, düz, cisimle aynı boyda ve aynaya göre simetriktir.
- Küresel aynada f = r / 2 ve 1/f = 1/d_c + 1/d_g.
- Tümsek ayna ve kalın kenarlı mercek her zaman sanal, düz, küçük görüntü verir.
- Snell yasası n₁·sin θ₁ = n₂·sin θ₂; açılar normalden ölçülür.
- Prizmada en çok mor, en az kırmızı kırılır.
Konu nedir?
Metal bir kaşığın çukur yüzüne bakınca yüzünü ters görürsün, tümsek yüzüne bakınca düz ama küçülmüş. Aynı kaşık iki farklı ayna gibi davranır ve optiğin temel sorusunu önüne koyar: görüntü nerede oluşur, nasıl görünür?
Optik, ışığın davranışını inceler. Işık doğrusal yolla yayılır, yüzeylerden yansır, bir ortamdan diğerine geçerken kırılır. TYT optik sorularının çoğunda istenen, görüntünün yerini, boyunu ve türünü (gerçek ya da sanal, düz ya da ters) bulmaktır.
Bilmen gerekenler
- Aydınlanma ve gölge: Noktasal kaynakta yalnız tam gölge, geniş kaynakta tam gölge ve yarı gölge oluşur. Aydınlanma şiddeti kaynağa uzaklığın karesiyle ters orantılıdır: E = I / d².
- Düzlem ayna: Görüntü sanal, düz, cisimle aynı boyda ve aynaya göre simetriktir. Gelme açısı yansıma açısına eşittir. Aralarında α açısı olan iki aynada, 360/α tam sayıysa görüntü sayısı 360/α − 1'dir.
- Küresel aynalar: Odak uzaklığı f = r / 2. Ayna denklemi 1/f = 1/d_c + 1/d_g, büyütme h_g / h_c = d_g / d_c. Çukur aynada cisim odak dışındaysa görüntü gerçek ve ters, odak içindeyse sanal ve düzdür. Tümsek ayna her zaman sanal, düz ve küçük görüntü verir.
- Kırılma: Snell yasası n₁·sin θ₁ = n₂·sin θ₂. Az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçen ışık normale yaklaşır. Çok yoğundan az yoğuna geçerken gelme açısı sınır açısını aşarsa tam yansıma olur.
- Görünür derinlik: Havadan bakıldığında sudaki cisim olduğundan yakında görünür.
- Mercekler: İnce kenarlı mercek yakınsak (çukur aynaya benzer), kalın kenarlı mercek ıraksaktır (tümsek aynaya benzer). Aynı denklem 1/f = 1/d_c + 1/d_g kullanılır.
- Prizma ve renk: Beyaz ışık prizmada renklerine ayrılır; en çok kırılan mor, en az kırılan kırmızıdır. Işığın ana renkleri kırmızı, yeşil ve mavidir; kırmızı + yeşil = sarı. Cisim yansıttığı ışığın renginde görünür.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok ışık renkleri ile boya renkleri karışır. Kırmızı ve yeşil ışık beyaz bir perdede üst üste düşünce sarı görünür; aynı renkteki iki boyayı karıştırınca sarı elde edilmez.
- Tümsek aynada gerçek görüntü beklemek.
- Ayna denkleminde sanal görüntünün uzaklığını negatif almamak.
- Kırılma açılarını yüzeyden ölçmek; açılar her zaman normalden ölçülür.
Nasıl çalışmalı?
Her ayna ve mercek sorusunda özel ışınlardan en az ikisini çiz: asal eksene paralel gelip odaktan geçen, odaktan gelip paralel yansıyan, merkezden gelip kendi üzerinden dönen. İki ışının kesiştiği yer görüntüdür; ayna denklemiyle bulduğun sonucu bu çizimle kontrol et. Aşağıdaki tabloyu ezberlemek yerine her satırını bir kez ışın çizerek kendin elde et, böylece sınavda unutsan bile yeniden çıkarabilirsin. Kırılma sorularında ortamları kırıcılığa göre sırala: ışığın normale en yakın olduğu ortam en kırıcı olandır.
Çukur ve tümsek aynada görüntü
| Cismin yeri | Görüntünün yeri | Görüntü |
|---|---|---|
| Çukur ayna: merkezin dışında | Odak ile merkez arasında | Gerçek, ters, küçük |
| Çukur ayna: merkezde | Merkezde | Gerçek, ters, aynı boyda |
| Çukur ayna: odak ile merkez arasında | Merkezin dışında | Gerçek, ters, büyük |
| Çukur ayna: odakta | Oluşmaz (ışınlar paralel yansır) | Görüntü yok |
| Çukur ayna: odak ile ayna arasında | Aynanın arkasında | Sanal, düz, büyük |
| Tümsek ayna: her konumda | Aynanın arkasında, odak ile ayna arasında | Sanal, düz, küçük |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Odak uzaklığı 20 cm olan çukur aynanın asal ekseni üzerinde, aynadan 30 cm uzağa bir cisim konuyor. Cismin görüntüsünün aynaya uzaklığı ve özellikleri hangisidir?
Cevap B. 1/f = 1/d_c + 1/d_g ⇒ 1/20 = 1/30 + 1/d_g ⇒ 1/d_g = 3/60 − 2/60 = 1/60, d_g = 60 cm. Sonuç pozitif olduğu için görüntü aynanın önünde ve gerçektir. Cisim odak ile merkez arasında olduğundan görüntü ters ve 60/30 = 2 kat büyüktür.
Kendini dene
Tümsek aynaya cisim çok yaklaştırılırsa gerçek görüntü oluşur.
Havadan suya geçen ışık normale yaklaşarak kırılır.
Kırmızı ve yeşil ışık beyaz perdede üst üste düşürülürse sarı görünür.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Optik soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Arabaların yan aynalarında neden tümsek ayna kullanılır?
Tümsek ayna her zaman düz ve küçük görüntü verir, bu sayede geniş bir alan aynaya sığar. Bedeli, arkadaki araçların olduğundan uzakta görünmesidir.
Optik konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 7 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.