Bir bakışta
- Gümrü (3 Aralık 1920) TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır.
- Fransa, Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.
- Sakarya zaferinden sonra Mustafa Kemal'e mareşal rütbesi ve gazi unvanı verildi.
- Mudanya bir ateşkestir; Doğu Trakya savaş yapılmadan kurtarıldı.
- Lozan'da kapitülasyonlar kaldırıldı; Musul çözülemedi, Boğazlar komisyona bırakıldı.
Konu nedir?
Her cephe kapandığında masaya bir antlaşma geldi: Doğu'da Gümrü, Güney'de Ankara, Batı'da önce Mudanya, sonra Lozan. Ünite, TBMM'nin açılmasından Lozan Barış Antlaşması'na kadar Kurtuluş Savaşı'nın askerî ve siyasi gelişmelerini anlatır. Soruların büyük kısmı cephe-savaş-antlaşma bağını ve antlaşmaların "ilk" özelliklerini ölçer.
Bilmen gerekenler
- TBMM'nin ilk işleri: İç isyanlara karşı Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri kuruldu. 20 Ocak 1921'de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi; 12 Mart 1921'de İstiklal Marşı kabul edildi.
- Doğu Cephesi: Kâzım Karabekir komutasında Ermeniler yenildi. 3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması, TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır.
- Güney Cephesi: Antep, Maraş ve Urfa'da halk, düzenli ordu olmadan Kuva-yı Milliye ile Fransızlara karşı direndi. Fransa ile 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması'yla bu cephe kapandı; Fransa TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.
- Batı Cephesi: Düzenli ordunun ilk zaferi olan I. İnönü (Ocak 1921) sonrasında Londra Konferansı toplandı. 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı; ardından II. İnönü Savaşı (Mart-Nisan 1921) kazanıldı.
- Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921): Ordu Sakarya'nın doğusuna çekildi. Mustafa Kemal Başkomutanlık Kanunu ile başkomutan oldu, Tekâlif-i Milliye emirleriyle ordunun ihtiyaçları halktan karşılandı.
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921): Zaferden sonra TBMM, Mustafa Kemal'e mareşal rütbesi ve gazi unvanı verdi. Ardından Kafkas cumhuriyetleriyle Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) imzalandı.
- Büyük Taarruz: 26 Ağustos 1922'de başladı, 30 Ağustos'ta Başkomutan Meydan Muharebesi kazanıldı, 9 Eylül'de İzmir kurtarıldı.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Doğu Trakya savaş yapılmadan kurtarıldı; İstanbul ve Boğazların yönetiminin TBMM'ye bırakılması kabul edildi, İtilaf askerleri barış imzalanana kadar bölgede kaldı.
- Saltanatın kaldırılması: 1 Kasım 1922'de TBMM saltanatı kaldırdı.
- Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): Kapitülasyonlar kaldırıldı, Osmanlı borçları paylaştırıldı, Türk-Yunan nüfus mübadelesi kararlaştırıldı. Musul sorunu çözülemedi ve İngiltere ile görüşmelere bırakıldı; Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakıldı.
Sık yapılan hatalar
- Dört antlaşmanın karşı tarafını karıştırmak: Gümrü Ermenistan, Moskova Sovyet Rusya, Kars Kafkas cumhuriyetleri, Ankara Fransa. Moskova ile Kars'ın ikisi de doğu sınırıyla ilgili olduğu için en çok bu ikili karışır.
- Mudanya'yı barış antlaşması saymak. Mudanya silahları susturan bir ateşkestir; savaşı hukuken bitiren barış Lozan'dır.
- Lozan'ı her sorunu çözmüş saymak. Musul ve Boğazlar Lozan'dan sonra da gündemde kaldı; Boğazlar 1936'da Montrö ile yeniden düzenlendi.
Nasıl çalışmalı?
Türkiye haritasını üç renge boya: Doğu kırmızı, Güney yeşil, Batı mavi. Her renk bölgesine o cephenin savaşlarını ve kapanış antlaşmasını yaz. Batı Cephesi için ayrıca bir zaman şeridi çiz ve savaşların arasına siyasi gelişmeleri (Londra Konferansı, Moskova, Başkomutanlık Kanunu) yerleştir. Lozan'ı en son iki listede çalış: çözülen sorunlar ve çözülemeyen sorunlar.
Kurtuluş Savaşı dönemi antlaşmaları
| Antlaşma | Tarih | Karşı taraf | Akılda kalacak nokta |
|---|---|---|---|
| Gümrü | 3 Aralık 1920 | Ermenistan | TBMM'nin ilk uluslararası antlaşması |
| Moskova | 16 Mart 1921 | Sovyet Rusya | Doğu sınırı büyük ölçüde belirlendi |
| Kars | 13 Ekim 1921 | Kafkas cumhuriyetleri | Doğu sınırı kesinleşti |
| Ankara | 20 Ekim 1921 | Fransa | Güney Cephesi kapandı; Fransa TBMM'yi tanıdı |
| Mudanya (ateşkes) | 11 Ekim 1922 | İngiltere, Fransa, İtalya | Doğu Trakya savaşsız kurtarıldı |
| Lozan | 24 Temmuz 1923 | İtilaf Devletleri | Kapitülasyonlar kaldırıldı; Musul çözülemedi |
Zaman çizelgesi
- Ocak 1921I. İnönü: düzenli ordunun ilk zaferi.
- Mart-Nisan 1921II. İnönü Savaşı kazanıldı.
- Temmuz 1921Kütahya-Eskişehir: ordu Sakarya'nın doğusuna çekildi.
- 23 Ağustos 1921Sakarya Meydan Muharebesi başladı (13 Eylül'de zaferle bitti).
- 26 Ağustos 1922Büyük Taarruz başladı.
- 30 Ağustos 1922Başkomutan Meydan Muharebesi kazanıldı.
- 9 Eylül 1922İzmir kurtarıldı.
- 1 Kasım 1922TBMM saltanatı kaldırdı.
- 24 Temmuz 1923Lozan Barış Antlaşması imzalandı.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
TBMM Hükûmeti'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap B. Doğu Cephesi'nde Ermenilerin yenilmesinden sonra 3 Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması TBMM'nin ilk uluslararası antlaşmasıdır; cevap B. Moskova (Mart 1921), Kars ve Ankara (Ekim 1921) ile Mudanya (Ekim 1922) daha sonra imzalandı.
Kendini dene
Mudanya bir barış antlaşmasıdır.
Moskova Antlaşması Sovyet Rusya ile imzalandı.
Musul sorunu Lozan'da Türkiye lehine çözüldü.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Tarih: Kurtuluş Savaşı Cepheleri ve Antlaşmalar soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Sakarya Savaşı neden dönüm noktası sayılır?
Sakarya zaferiyle Türk ordusunun geri çekilmesi sona erdi ve savunmadan taarruza geçildi. Ardından Kars ve Ankara antlaşmaları imzalandı, TBMM'nin uluslararası konumu güçlendi.
Tarih: Kurtuluş Savaşı Cepheleri ve Antlaşmalar konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.