Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

TYT Sosyal Bilimler · konu anlatımı

Coğrafya: Yerleşme ve Ekonomik Faaliyetler

Yerleşmeyi etkileyen etkenler, kır ve kent yerleşmeleri, toplu ve dağınık doku, ekonomik faaliyet türleri: TYT Coğrafya anlatımı ve örnek soru.

Bir bakışta

  • Yer seçimini su, iklim, yer şekilleri, toprak, ulaşım ve savunma ihtiyacı etkiler.
  • Mezra, yayla ve dalyan köyden küçük kır yerleşmeleridir.
  • Su az olan yerlerde toplu, yağışlı ve engebeli yerlerde dağınık yerleşme yaygındır.
  • Birincil doğadan yararlanma, ikincil işleme, üçüncül hizmet; dördüncül ve beşincil bilgi ve karar.
  • Madenin çıkarılması birincil, işlenmesi ikincil faaliyettir.

Konu nedir?

Eski şehirlerin çoğu bir ırmağın kıyısında, bir tepenin üstünde ya da iki yolun kesiştiği yerde kurulmuştur. İnsanlar yerleşecekleri yeri suya, toprağa, ulaşıma ve güvenliğe bakarak seçer; sonra orada geçimlerini sağlayacak işler yapar. Ünitenin ilk yarısı yerleşmenin nerede ve neden kurulduğunu, ikinci yarısı ekonomik faaliyetlerin nasıl sınıflandırıldığını anlatır.

Bilmen gerekenler

  • Yer seçimini etkileyen etkenler: Su kaynakları, iklim, yer şekilleri ve eğim, toprak verimi, doğal kaynaklar, ulaşım kolaylığı ve tarih boyunca savunma ihtiyacı.
  • Kır yerleşmeleri: Köy ve köyden küçük yerleşmeler. Mezra köye bağlı, tarım mevsiminde kullanılan küçük yerleşmedir; yayla yaz aylarında hayvancılık için çıkılan yerleşmedir; dalyan balıkçılıkla ilgili yerleşmedir.
  • Yerleşme dokusu: Evlerin bir arada kurulduğu toplu yerleşme ile evlerin aralıklı dağıldığı dağınık yerleşme. Su kaynağının az olduğu yerlerde toplu, yağışın bol ve arazinin engebeli olduğu yerlerde dağınık yerleşme yaygındır.
  • Kentler ve fonksiyonları: Kentler öne çıkan işlevlerine göre sanayi, ticaret, liman, turizm, yönetim, maden, kültür ve eğitim kentleri olarak sınıflandırılabilir.
  • Ekonomik faaliyet türleri:
  1. Birincil (temel) faaliyetler: Doğadan doğrudan yararlanma: tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık, madencilik.
  2. İkincil faaliyetler: Ham maddenin işlenmesi: sanayi ve imalat.
  3. Üçüncül faaliyetler: Hizmet sunma: ticaret, ulaşım, turizm, eğitim, sağlık.
  4. Dördüncül ve beşincil faaliyetler: Bilgi üretimi, araştırma-geliştirme ve üst düzey karar alma.
  • Gelişmişlik ilişkisi: Gelişmiş ülkelerde çalışan nüfusun büyük bölümü hizmet sektöründedir; gelişmekte olan ülkelerde tarımın payı daha yüksektir.
  • Tarım türleri: Geleneksel tarım (ekstansif) doğal koşullara bağlıdır ve verimi düşüktür; modern tarım (entansif) makine, gübre ve sulamayla yüksek verim sağlar.
  • Sanayinin yer seçimi: Ham madde, enerji, iş gücü, sermaye, pazar ve ulaşım.

Sık yapılan hatalar

  • Madenciliği sanayiye yazmak. Kömürün ocaktan çıkarılması birincil, termik santralde yakılıp elektriğe ya da fabrikada başka bir ürüne dönüştürülmesi ikincildir.
  • Turizmi doğayla ilgili diye birincil saymak. Turizmde satılan şey hizmettir; otel, rehberlik ve ulaşım üçüncül faaliyettir.
  • Dağınık yerleşmeyi yalnız engebeyle açıklamak. Suyun her yerde bulunabilmesi de evlerin dağılmasına izin verir; Karadeniz köyleri bu ikisinin birlikte görüldüğü yerdir.

Nasıl çalışmalı?

Ailende ve çevrende gördüğün on mesleği yaz: çiftçi, fırıncı, öğretmen, kamyon şoförü, maden işçisi, yazılımcı, otel çalışanı gibi. Her birinin yanına faaliyet türünü koy. Fırıncı gibi kararsız kaldığın örneklerde "ham maddeyi işliyor mu, hizmet mi sunuyor?" diye sor. Yerleşme türlerini de bir köy krokisi çizerek çalış: köy merkezi, yukarıda yayla, uzaktaki tarlaların yanında mezra.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Aşağıdakilerden hangisi üçüncül (hizmet) ekonomik faaliyetlere örnektir?

Kendini dene

Turizm birincil ekonomik faaliyettir.

Balıkçılık birincil ekonomik faaliyettir.

Entansif tarımda makine, gübre ve sulama kullanılır.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Coğrafya: Yerleşme ve Ekonomik Faaliyetler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Madencilik neden birincil faaliyettir?

Maden doğadan doğrudan elde edildiği için. Çıkarılan madenin bir fabrikada işlenip ürüne dönüştürülmesi ise ikincil faaliyettir; bu ayrım sorularda sık kullanılır.

Coğrafya: Yerleşme ve Ekonomik Faaliyetler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.