Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

TYT Sosyal Bilimler · konu anlatımı

Coğrafya: Doğa-İnsan, Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Doğa ve insan etkileşimi, Dünya'nın şekli, günlük ve yıllık hareketin sonuçları: TYT Coğrafya anlatımı, karşılaştırma tablosu ve örnek soru.

Bir bakışta

  • Dünya kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkindir; bu şekle geoit denir.
  • Günlük hareket: gece-gündüz, yerel saat farkı (1 derece = 4 dakika), rüzgâr ve akıntıların sapması.
  • Yıllık hareket ve eksen eğikliği: mevsimler ve gece-gündüz sürelerinin değişmesi.
  • Mevsimleri eksen eğikliği oluşturur; Dünya'nın Güneş'e uzaklığı bunu açıklamaz.
  • 21 Haziran'da ışınlar Yengeç, 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik gelir.

Konu nedir?

Karadeniz'deki evlerin çatısı neden dik, Mardin'deki evlerin duvarı neden kalın? Coğrafya bu tür soruların peşine düşer: doğa insanı, insan da doğayı nasıl etkiler? Ünitenin ikinci yarısı Dünya'nın şekline ve iki hareketine ayrılmıştır. Gece ile gündüz, saat farkları ve mevsimler bu iki hareketten çıkar.

Bilmen gerekenler

  • Doğa ve insan: İnsan doğadan etkilenir (iklime göre ev tipi, giyim) ve doğayı etkiler (baraj, tarım alanı açma). Coğrafya bu etkileşimi dağılış, neden-sonuç ve bağlantı ilkeleriyle inceler.
  • Dünya'nın şekli: Kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkindir; bu özel şekle geoit denir.
  • Şeklin sonuçları: Güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator'dan kutuplara küçülür, bu yüzden sıcaklık genel olarak azalır. Paralel boyları ve çizgisel hız kutuplara doğru azalır; yer çekimi kutuplarda biraz daha fazladır.
  • Günlük hareket: Dünya ekseni etrafında batıdan doğuya yaklaşık 24 saatte döner. Sonuçları: gece ile gündüzün birbirini izlemesi, boylamlar arası yerel saat farkı (her 1 derecede 4 dakika), günlük sıcaklık farkları, rüzgâr ve akıntıların sapması (Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney'de sola).
  • Yıllık hareket: Dünya Güneş etrafında yaklaşık 365 gün 6 saatte dolanır. Eksen eğikliğiyle (yaklaşık 23 derece 27 dakika) birlikte mevsimleri, gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesini ve Güneş ışınlarının dik geldiği yerin dönenceler arasında yer değiştirmesini sağlar.
  • Dört tarih: 21 Mart ve 23 Eylül'de ışınlar Ekvator'a dik gelir, her yerde gece ve gündüz eşittir. 21 Haziran'da Yengeç Dönencesi'ne dik gelir; Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır. 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik gelir; Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece yaşanır.

Sık yapılan hatalar

  • "Gece ile gündüzün oluşması" ile "gece-gündüz sürelerinin değişmesi" birbirine çok benzer görünür. İlki günlük, ikincisi yıllık hareketin sonucudur; soruda "süre" kelimesini gördüğün an yıllık hareketi düşün.
  • Mevsimleri Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasıyla açıklamak. Ocak ayında Dünya Güneş'e daha yakındır ve Türkiye'de kıştır; asıl neden eksen eğikliğidir.
  • Güney Yarım Küre'yi unutmak: 21 Haziran orada kışın başlangıcıdır.

Nasıl çalışmalı?

Bir portakalı ya da topu kalemle eğik tutarak masa lambasının etrafında çevir. Lambaya dönük yüzün gündüz olduğunu, eğiklik yüzünden bir yarım kürenin daha uzun süre aydınlandığını kendi gözünle görürsün. Sonra defterine iki sütun aç: "günlük hareketin sonuçları" ve "yıllık hareketin sonuçları". Saat farkı sorularında boylam farkını 4 dakikayla çarpmayı birkaç örnekle elle dene.

Dört tarih, iki yarım küre

TarihIşınların dik geldiği yerKuzey Yarım KüreGüney Yarım Küre
21 MartEkvatorGece-gündüz eşit; ilkbahar başlarGece-gündüz eşit; sonbahar başlar
21 HaziranYengeç DönencesiEn uzun gündüz; yaz başlarEn uzun gece; kış başlar
23 EylülEkvatorGece-gündüz eşit; sonbahar başlarGece-gündüz eşit; ilkbahar başlar
21 AralıkOğlak DönencesiEn uzun gece; kış başlarEn uzun gündüz; yaz başlar

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın günlük hareketinin bir sonucudur?

Kendini dene

Doğudaki bir yerin yerel saati batıdakinden ileridir.

Mevsimler, Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasından kaynaklanır.

21 Haziran'da Güney Yarım Küre'de en uzun gündüz yaşanır.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Coğrafya: Doğa-İnsan, Dünya'nın Şekli ve Hareketleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Yerel saat farkı nasıl hesaplanır?

İki yer arasındaki boylam farkını 4 dakikayla çarparsın. Dünya batıdan doğuya döndüğü için doğudaki yerin yerel saati her zaman daha ileridir.

Coğrafya: Doğa-İnsan, Dünya'nın Şekli ve Hareketleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.