Bir bakışta
- İç kuvvetler: orojenez, epirojenez, volkanizma, deprem. Dış kuvvetler aşındırır ve biriktirir.
- Kayaçlar: püskürük (granit, bazalt), tortul (kalker, kum taşı), başkalaşım (mermer, gnays).
- Fiziksel çözülme kurak ve karasal, kimyasal çözülme sıcak ve nemli yerlerde etkilidir.
- Delta akarsuyun denize döküldüğü yerde, birikinti konisi dağ eteğinde oluşur.
- Karstik şekiller kalker ve jips gibi kolay eriyen kayaçların bulunduğu yerlerde görülür.
Konu nedir?
Kapadokya'daki peri bacaları, Pamukkale'nin beyaz basamakları ve Karadeniz kıyısındaki dik falezler aynı ünitenin konusudur. Yeryüzündeki şekiller iki tür kuvvetin ortak eseridir: iç kuvvetler yerin içinden gelen enerjiyle dağları ve çukurları oluşturur, dış kuvvetler bu şekilleri aşındırıp biriktirerek yeniden biçimlendirir. Sorular büyük ölçüde "bu şekli hangi kuvvet yaptı?" sorusuna dayanır.
Bilmen gerekenler
- İç kuvvetler: Orojenez (dağ oluşumu; kıvrılma ve kırılma), epirojenez (geniş alanların yavaşça yükselmesi ya da alçalması), volkanizma ve depremler. Türkiye, Alp-Himalaya kuşağında yer aldığı için genç ve hareketli bir yapıya sahiptir.
- Kayaçlar: Püskürük (magmatik) kayaçlar magmanın soğumasıyla oluşur: granit derinde, bazalt yüzeyde. Tortul kayaçlar birikmeyle oluşur: kalker (kireç taşı), kum taşı, kömür. Başkalaşım kayaçları sıcaklık ve basınçla değişir: kalkerden mermer, granitten gnays.
- Çözülme (ayrışma): Fiziksel çözülme günlük sıcaklık farkının fazla olduğu kurak ve karasal yerlerde, kimyasal çözülme sıcak ve nemli yerlerde etkilidir.
- Akarsular: Aşındırma şekilleri: V vadi, kanyon, dev kazanı, peri bacası. Biriktirme şekilleri: birikinti konisi, birikinti yelpazesi, delta; taban seviyesine yaklaşan akarsular menderes çizer.
- Rüzgâr: Kurak bölgelerde etkilidir. Aşındırma şekli mantar kaya, biriktirme şekilleri kumul (barkan) ve lös.
- Buzullar: Aşındırma şekilleri sirk, U vadi, hörgüç kaya; biriktirme şekli moren. Buzul vadisinin deniz suyuyla dolmasıyla fiyort oluşur.
- Dalga ve akıntılar: Aşındırma şekli falez (yalıyar); biriktirme şekilleri kıyı oku, tombolo ve kıyı set gölü (lagün).
- Karstik şekiller: Kalker, jips gibi kolay eriyen kayaçların bulunduğu yerlerde oluşur. Aşındırma şekilleri lapya, dolin, uvala, polye ve mağara; biriktirme şekilleri sarkıt, dikit, sütun ve traverten.
Sık yapılan hatalar
- Delta ile birikinti konisini karıştırmak. Delta akarsuyun denize ya da göle döküldüğü ağızda, birikinti konisi dağdan inen akarsuyun eğiminin birden azaldığı etekte oluşur. Soruda "kıyı" ya da "ağız" geçiyorsa delta, "dağ eteği" geçiyorsa konidir.
- Pamukkale'yi aşındırma şekli sanmak. Traverten, kalsiyum karbonatın sudan çökelmesiyle oluşan bir biriktirme şeklidir.
- Moreni rüzgâra yazmak. Moren buzulun sürükleyip bıraktığı malzemedir.
Nasıl çalışmalı?
Her dış kuvvet için bir sayfa ayır, sayfayı ikiye böl: solda aşındırma, sağda biriktirme. Mümkünse her şeklin yanına Türkiye'den bir örnek yer yaz: peri bacası için Kapadokya, traverten için Pamukkale, delta için Çukurova ya da Bafra. Sonra karışık bir şekil listesi hazırla ve her birinin yanına kuvvetin adını yaz. Hata yaptığın şekilleri bir sonraki gün listenin başına koy.
Dış kuvvetlerin aşındırma ve biriktirme şekilleri
| Dış kuvvet | Aşındırma şekilleri | Biriktirme şekilleri |
|---|---|---|
| Akarsu | V vadi, kanyon, dev kazanı, peri bacası | Birikinti konisi ve yelpazesi, delta |
| Rüzgâr | Mantar kaya | Kumul (barkan), lös |
| Buzul | Sirk, U vadi, hörgüç kaya | Moren |
| Dalga ve akıntı | Falez (yalıyar) | Kıyı oku, tombolo, kıyı set gölü |
| Karstik süreç | Lapya, dolin, uvala, polye, mağara | Sarkıt, dikit, sütun, traverten |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi karstik aşındırma sonucunda oluşmuştur?
Cevap E. Dolin, kalker gibi kolay eriyen kayaçların yüzeyde çözünmesiyle oluşan çukurluktur; karstik aşındırma şeklidir ve cevap E. Delta akarsu, moren buzul, tombolo dalga, barkan rüzgâr biriktirmesiyle oluşur.
Kendini dene
Traverten karstik bir aşındırma şeklidir.
Mermer, kalkerin başkalaşıma uğramasıyla oluşur.
Moren rüzgârın biriktirdiği malzemedir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Coğrafya: Yerin Şekillenmesi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Peri bacaları nasıl oluşur?
Volkanik küllerin (tüf) yağmur ve sel sularıyla aşınmasıyla oluşur. Üstteki daha dayanıklı taş parçası alttaki yumuşak tüfü korur; çevresi aşındıkça baca biçiminde yükseltiler kalır.
Coğrafya: Yerin Şekillenmesi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.