Bir bakışta
- Tuzluluk buharlaşmayla artar, tatlı su girişiyle azalır.
- Akım saniyede taşınan su miktarıdır; rejim akımın yıl içindeki değişimidir.
- Zonal toprak yerinde, azonal toprak taşınarak oluşur; intrazonalde ana kaya baskındır.
- Van Gölü volkanik set, Tuz Gölü tektonik, Tortum heyelan set gölüdür.
- Bitki örtüsünü en çok sıcaklık ve yağış, yani iklim belirler.
Konu nedir?
Ünite üç başlığı birbirine bağlar: su nerede ve nasıl dağılır, toprak nasıl oluşur, bitki örtüsü neden bir yerde orman, bir yerde bozkırdır? Üçünün ortak paydası iklimdir. Bir bölgenin iklimini bilirsen toprağını ve bitki örtüsünü büyük ölçüde tahmin edebilirsin; soruların çoğu da bu tahmini ister.
Bilmen gerekenler
- Okyanus ve denizler: Tuzluluk buharlaşma arttıkça yükselir, akarsu ve yağışla tatlı su girişi arttıkça düşer. Okyanus akıntıları sıcak ya da soğuk olabilir ve kıyı iklimlerini etkiler.
- Akarsular: Bir akarsuyun bir saniyede taşıdığı su miktarına akım, yıl içindeki akım değişimine rejim denir. Düzenli rejimli akarsular her mevsim yağış alan ya da kaynaklarla beslenen yerlerde görülür.
- Yer altı suları: Kaynaklar, artezyen ve sıcak su kaynakları (kaplıca). Karstik arazilerde büyük kaynaklar oluşur.
- Göller (oluşumuna göre): Tektonik (Tuz Gölü), volkanik krater (Nemrut), volkanik set (Van Gölü), heyelan set (Tortum), alüvyal set (Bafa), kıyı set ya da lagün (Küçükçekmece), buzul gölleri ve baraj gölleri.
- Toprak oluşumu: Ana kaya, iklim, canlılar, yer şekilleri ve zaman etkilidir. Yerinde oluşan topraklara zonal, taşınarak oluşanlara azonal, ana kayanın etkisinin baskın olduğu topraklara intrazonal denir.
- Zonal topraklar: Laterit (sıcak ve nemli ekvatoral bölgeler, kırmızı), terra rossa (Akdeniz iklimi, kalkerli ana kaya, kırmızı), kahverengi orman toprağı, çernozyom (step bölgeleri, humusça zengin kara toprak), podzol (soğuk ve nemli tayga ormanları), tundra toprakları.
- Azonal topraklar: Alüvyal (akarsu), kolüvyal (yamaç eteği), lös (rüzgâr), moren (buzul).
- Bitki örtüsü: Ormanlar (tropikal yağmur, yapraklı ve iğne yapraklı ormanlar), çayırlar, bozkır (step), savan, maki ve tundra. Bitki örtüsünü en çok iklim (sıcaklık ve yağış) belirler.
- Türkiye: Karadeniz kıyılarında gür ormanlar, Akdeniz ve Ege kıyılarında maki, iç bölgelerde bozkır görülür. Farklı iklim ve yer şekilleri nedeniyle endemik bitki çeşitliliği zengindir.
Sık yapılan hatalar
- İki kırmızı toprağı karıştırmak: laterit ve terra rossa. Ayırt etmek için iklime bak; ekvatoral sıcak ve nemli bir ortamsa laterit, Akdeniz iklimi ve kalkerli zeminse terra rossa.
- Van Gölü'nü tektonik göl sanmak. Nemrut'un lavları suyun önünü kapattığı için volkanik set gölüdür.
- Alüvyal toprağı zonal saymak. Akarsu getirip bıraktığına göre taşınmıştır, yani azonaldir.
Nasıl çalışmalı?
Önce iklim tiplerini bir sütuna yaz. Yanına iki sütun daha aç: o iklimde oluşan toprak ve doğal bitki örtüsü. Örneğin Akdeniz iklimi, terra rossa, maki; step iklimi, çernozyom, bozkır. Göller için Türkiye haritasında her türden tek bir gölü işaretle ve oluşum biçimini gölün yanına yaz. Haritada yerini gördüğün göl, soruda adıyla karşına çıktığında daha kolay hatırlanır.
Başlıca toprak tipleri
| Toprak | Oluştuğu ortam | Özellik |
|---|---|---|
| Laterit | Sıcak ve nemli ekvatoral bölgeler | Kırmızı, aşırı yıkanmış |
| Terra rossa | Akdeniz iklimi, kalkerli ana kaya | Kırmızı, demir oksitli |
| Çernozyom | Step (bozkır) bölgeleri | Humusça zengin kara toprak |
| Podzol | Soğuk ve nemli tayga ormanları | Kül renkli, besince fakir |
| Alüvyal | Akarsu taşıması | Azonal, genellikle verimli |
| Lös | Rüzgâr taşıması | Azonal, ince taneli |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı bir iklimde, kalkerli ana kaya üzerinde oluşan ve rengini demir oksitten alan kırmızı renkli toprak aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap B. Akdeniz ikliminde kalkerli ana kaya üzerinde oluşan kırmızı topraklara terra rossa denir; cevap B. Laterit de kırmızıdır ama sıcak ve nemli ekvatoral bölgelerde oluşur. Çernozyom step, podzol tayga toprağıdır; lös ise rüzgârla taşınmış topraktır.
Kendini dene
Van Gölü tektonik bir göldür.
Alüvyal topraklar azonal topraklardır.
Çernozyom, step bölgelerinde oluşan humusça zengin topraktır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Coğrafya: Su, Toprak, Bitki Örtüsü soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Zonal ve azonal toprak nasıl ayırt edilir?
Toprağın oluştuğu yerde kalıp kalmadığına bakılır. Ana kayanın üzerinde yerinde oluşan topraklar zonal, akarsu, rüzgâr ya da buzul gibi etkenlerle taşınıp biriken topraklar azonaldir.
Coğrafya: Su, Toprak, Bitki Örtüsü konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.