Bir bakışta
- Estetik adını felsefe dalı olarak ilk kullanan Baumgarten'dir.
- Platon'a göre sanat taklidin taklididir; Aristoteles taklide değer verir ve katarsisten söz eder.
- Kant: güzel, çıkar gözetmeden hoşa gidendir. Schiller: sanat oyundur. Croce: sanat sezginin ifadesidir.
- Teizm ve deizm Tanrı'yı kabul eder; ayrıldıkları nokta vahiy ve evrene müdahaledir.
- Agnostisizme göre Tanrı'nın var olup olmadığı bilinemez.
Konu nedir?
Bir tablonun güzel olduğunu söylediğinde bu yargı tabloya mı, sana mı aittir? Sanat felsefesi (estetik) güzeli ve sanatı, din felsefesi ise dinî inançları ve Tanrı'nın varlığı sorusunu akıl yoluyla inceler. İki alan TYT'de aynı biçimde sorulur: kısa bir metin verilir, görüşü ya da temsilciyi bulman istenir.
Bilmen gerekenler
- Estetik: Bu adı felsefe dalı olarak ilk kullanan Baumgarten'dir. Temel kavramlar: güzel, yüce, trajik, komik, estetik haz, beğeni ve sanat eseri.
- Sanat taklittir: Platon'a göre sanat, idealar dünyasının kopyası olan doğanın taklidi, yani "taklidin taklidi"dir. Aristoteles de sanatı taklit olarak görür ama ona değer verir; trajedinin izleyicide duygusal bir arınma (katarsis) sağladığını söyler.
- Diğer sanat görüşleri: Kant'a göre güzel, çıkar gözetmeden hoşa gidendir. Schiller sanatı insanın özgürce yaptığı bir oyun olarak görür. Hegel'e göre sanat, mutlak ruhun (tinin) duyusal olarak görünmesidir. Croce'ye göre sanat sezginin ifadesidir.
- Din felsefesi ile din: Din inanca dayanır; din felsefesi dinî iddiaları aklın ölçütleriyle sorgular ve tarafsız biçimde inceler.
- Tanrı'nın varlığı konusundaki görüşler:
- Teizm: Tanrı vardır, evreni yaratmış ve yönetmeye devam eder; vahiy ve peygamberlik kabul edilir.
- Deizm: Tanrı vardır ve evreni yaratmıştır, ama evrene karışmaz; vahiy ve mucize kabul edilmez.
- Panteizm: Tanrı ile evren özdeştir (Spinoza).
- Ateizm: Tanrı'nın varlığı kabul edilmez.
- Agnostisizm: Tanrı'nın var olup olmadığı bilinemez.
- Tanrı'nın varlığına dair kanıtlar: Ontolojik kanıt (Anselmus: en yetkin varlık kavramından yola çıkar), kozmolojik kanıt (her şeyin bir ilk nedeni olmalıdır), teleolojik kanıt (evrendeki düzen bir düzenleyiciyi gösterir), ahlak kanıtı (Kant).
Sık yapılan hatalar
- Teizm ile deizmi karıştırmak. İkisi de Tanrı'yı kabul eder; ayrıldıkları nokta vahiy, mucize ve Tanrı'nın evrene müdahalesidir. Metinde "evrene karışmaz" geçiyorsa deizmdir.
- Agnostik ile ateisti aynı saymak. Ateist "Tanrı yoktur" der; agnostik "bilemeyiz" der.
- Platon ile Aristoteles'in taklit görüşünü eş tutmak. Platon sanata mesafeli durur, Aristoteles sanatın insanı arındırdığını savunur.
Nasıl çalışmalı?
Din felsefesindeki beş görüşü üç evet-hayır sorusuyla ayır: Tanrı var mı? Evrene karışır mı? Vahiy var mı? Teizm üçüne evet, deizm yalnız birincisine evet der; ateizm birinciye hayır, agnostisizm "bilinemez" der; panteizm ise Tanrı'yı evrenden ayırmaz. Sanat görüşleri için her filozofa tek sözcük ver: Platon taklit, Aristoteles katarsis, Kant çıkarsız hoşlanma, Schiller oyun, Croce sezgi. Metin sorusunda önce bu sözcüğü ara.
Tanrı'nın varlığı konusundaki görüşler
| Görüş | Temel iddia |
|---|---|
| Teizm | Tanrı evreni yarattı ve yönetmeye devam eder; vahiy ve peygamberlik kabul edilir |
| Deizm | Tanrı evreni yarattı ama işleyişine karışmaz; vahiy ve mucize kabul edilmez |
| Panteizm | Tanrı ile evren özdeştir (Spinoza) |
| Ateizm | Tanrı'nın varlığı kabul edilmez |
| Agnostisizm | Tanrı'nın var olup olmadığı bilinemez |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir görüşe göre evren bir yaratıcı tarafından yaratılmıştır ve bu yaratıcı evrene akıllıca işleyen yasalar koymuştur. Ancak yaratıcı, evreni yarattıktan sonra onun işleyişine müdahale etmez; vahiy ve mucize gibi olaylar da aklın sınırları içinde kabul edilemez. Bu görüş aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap E. Yaratıcıyı kabul edip onun evrene müdahalesini, vahyi ve mucizeyi reddeden görüş deizmdir; cevap E. Teizm vahyi ve Tanrı'nın evreni yönetmesini kabul eder, panteizm Tanrı ile evreni özdeş sayar, ateizm Tanrı'yı reddeder, agnostisizm bilinemeyeceğini savunur.
Kendini dene
Deizm vahyi ve mucizeyi kabul eder.
Katarsis, trajedi izleyicisinin duygusal olarak arınmasıdır.
Agnostikler Tanrı'nın olmadığını kesin olarak savunur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Felsefe: Sanat ve Din Felsefesi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Katarsis ne demektir?
Aristoteles'in kavramıdır: trajedi izleyen kişinin acıma ve korku duygularını yaşayarak bu duygulardan arınmasıdır. Sanatın insan ruhu üzerindeki olumlu etkisini anlatır.
Felsefe: Sanat ve Din Felsefesi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.