Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

TYT Sosyal Bilimler · konu anlatımı

Tarih: İlk Türk Devletleri

Türk göçlerinin nedenleri; Asya Hun, Kök Türk ve Uygur devletleri; kut, töre, kurultay ve ikili teşkilat: TYT Tarih anlatımı ve örnek soru.

Bir bakışta

  • Bilinen ilk büyük Türk devleti Asya Hun; Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan Kök Türk.
  • Orhun Yazıtları II. Kök Türk (Kutluk) Devleti dönemine aittir.
  • Uygurlar Mani dinini benimsedi ve yerleşik hayata geçti.
  • Kut, töre, kurultay ve ikili teşkilat Türk devlet anlayışını özetler.
  • Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması taht kavgalarına yol açtı.

Konu nedir?

Türklerin ilk yurdu Orta Asya'dır; kuraklık, otlak darlığı ve Çin baskısı onları buradan dört yöne dağıttı. Ünite, kurulan ilk büyük devletleri ve bu devletlerin ortak yönetim anlayışını anlatır. Soruların bir kısmı "ilk"leri, bir kısmı da kut ve töre gibi kavramlar üzerinden yorumu ölçer.

Bilmen gerekenler

  • Göçlerin nedenleri: Kuraklık ve iklim değişiklikleri, otlakların yetersizliği, nüfus artışı, boylar arası mücadeleler ve Çin baskısı.
  • Asya Hun Devleti: Bilinen ilk büyük Türk devletidir. Mete Han döneminde (MÖ 209'da başa geçti) en güçlü hâline ulaştı; orduyu onlu sisteme göre düzenledi. Çinliler Hun akınlarına karşı Çin Seddi'ni güçlendirdi.
  • Avrupa Hunları: 375'te başlayan Kavimler Göçü'yle Avrupa'ya geçen Hunlar, Attila döneminde en geniş sınırlarına ulaştı.
  • I. Kök Türk Devleti: 552'de Bumin Kağan kurdu. Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan devlettir.
  • II. Kök Türk (Kutluk) Devleti: Bu dönemde dikilen Orhun Yazıtları (Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan), Türk adının geçtiği ve Türk alfabesiyle yazılmış bilinen ilk Türkçe metinlerdendir.
  • Uygurlar: 744'te kuruldu. Mani dinini benimseyen Uygurlar yerleşik hayata geçti; kâğıt, matbaa ve mimaride ilerledi. 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.
  • Türk devlet anlayışı: Hükümdarın yönetme yetkisi olan kut Tanrı'dan gelir. Devlet işleri kurultayda görüşülür; yazısız hukuk kurallarına töre denir. Ülke hanedanın ortak malı sayılır; bu durum taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açmıştır.
  • İkili teşkilat: Ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılır; doğuyu hükümdar, batıyı yabgu yönetir.
  • Ekonomi ve inanç: Hayvancılık temel geçim kaynağıdır; İpek Yolu'nun denetimi büyük önem taşır. Gök Tanrı inancı yaygındır.
  • Diğer topluluklar: Avarlar, Hazarlar, Bulgarlar, Peçenekler, Kıpçaklar ve Karluklar.

Sık yapılan hatalar

  • "Bilinen ilk Türk devleti" ile "Türk adını ilk kullanan devlet" sorusu her yıl birilerini yakalar. İlki Asya Hun, ikincisi Kök Türk.
  • Orhun Yazıtları'nı I. Kök Türk dönemine koymak. Yazıtlar Bilge Kağan ve Kül Tigin'in, yani II. Kök Türk döneminin eseridir.
  • Kut anlayışını sınırsız yetki diye okumak. Hükümdar töreye uymak, kurultayda danışmak zorundadır; yorum sorularında bu sınır sorulur.

Nasıl çalışmalı?

Bir kâğıda Orta Asya'yı kabaca çiz ve göç oklarını dört yöne çek: Avrupa'ya giden Hunlar, Karadeniz'in kuzeyine giden Bulgarlar ve Hazarlar, İran'a ve Anadolu'ya inen boylar. Haritanın yanına her devlet için tek satır yaz: kurucu, ilk, yıkılış. Kut, töre, kurultay ve ikili teşkilatı ise bugünden bir benzetmeyle açıklamaya çalış; kendi cümlenle anlatabildiğin kavramı yorum sorusunda da tanırsın.

İlk Türk devletleri bir bakışta

DevletÖne çıkan hükümdarAkılda kalacak bilgi
Asya HunMete HanBilinen ilk büyük Türk devleti; ordu onlu sisteme göre düzenlendi
Avrupa HunAttilaKavimler Göçü'yle Avrupa'ya geçtiler
I. Kök TürkBumin KağanTürk adını devlet adı olarak ilk kullanan devlet
II. Kök TürkBilge KağanOrhun Yazıtları bu dönemde dikildi
UygurBögü KağanMani dini, yerleşik hayat, kâğıt ve matbaa

Zaman çizelgesi

  1. MÖ 209Mete Han Asya Hun tahtına geçti.
  2. 375Kavimler Göçü başladı; Hunlar Avrupa'ya geçti.
  3. 552Bumin Kağan I. Kök Türk Devleti'ni kurdu.
  4. 744Uygur Devleti kuruldu.
  5. 840Uygur Devleti Kırgızlar tarafından yıkıldı.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Uygurlarla ilgili olarak aşağıdakilerden hangileri doğrudur? I. Yerleşik hayata geçmişlerdir. II. Mani dinini benimseyenler olmuştur. III. Türk adını devlet adı olarak ilk kullanan devlettir.

Kendini dene

Orhun Yazıtları I. Kök Türk Devleti döneminde dikilmiştir.

İkili teşkilatta ülkenin batısını yabgu yönetir.

Kut anlayışı hükümdara sınırsız yetki verir.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Tarih: İlk Türk Devletleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması neden önemlidir?

Hükümdar ölünce hanedanın her üyesi tahtta hak iddia edebiliyordu. Bu da taht kavgalarına, devletin bölünmesine ve kısa ömürlü olmasına yol açtı. Yorum sorularında en sık kurulan neden-sonuç bağlarından biridir.

Tarih: İlk Türk Devletleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.