Bir bakışta
- Bilen süje (özne), bilinen obje (nesne); bilgi ikisinin ilişkisinden doğar.
- Doğru bilgiyi reddedenler: Protagoras (görecelik) ve Pyrrhon (şüphecilik).
- Descartes şüpheyi yöntem olarak kullanır; vardığı ilk doğru "Düşünüyorum, öyleyse varım."
- Kant bilgiyi akıl ile deneyimin birlikte çalışmasına bağlar (kritisizm).
- Doğruluk ölçütleri: uygunluk, tutarlılık, apaçıklık, faydacılık.
Konu nedir?
Gözlerin sana suyun içindeki kalemin kırık olduğunu söyler, aklın ise düz olduğunu bilir. Hangisine güveneceksin? Bilgi felsefesi (epistemoloji) bu tür soruların alanıdır: bilgi nedir, doğru bilgi mümkün müdür, bilgi nereden gelir? TYT felsefe sorularında en çok karşına çıkacak ünitelerden biridir ve neredeyse her zaman kısa bir metinle gelir.
Bilmen gerekenler
- Temel kavramlar: Bilen kişi süje (özne), bilinen şey obje (nesne)dir. Bilgi, özne ile nesne arasındaki ilişkinin ürünüdür. Doğruluk düşüncenin nesneyle uyuşmasıdır; gerçeklik ise var olanın kendisidir.
- Doğruluk ölçütleri: Uygunluk (düşünce gerçekle örtüşüyorsa doğrudur), tutarlılık (önermeler birbiriyle çelişmiyorsa doğrudur), apaçıklık (Descartes: açık ve seçik olan doğrudur), faydacılık (işe yarayan doğrudur).
- Doğru bilgi mümkün mü? Hayır diyenler: Sofistlerden Protagoras "İnsan her şeyin ölçüsüdür" diyerek bilginin göreli olduğunu savunur. Pyrrhon gibi şüpheciler, kesin bilgiye ulaşılamayacağı için yargıdan kaçınmayı önerir.
Doğru bilginin mümkün olduğunu savunan akımlar, bilginin kaynağını farklı yerlerde arar:
- Rasyonalizm (akılcılık): Bilginin kaynağı akıldır. Platon, Descartes, Leibniz.
- Empirizm (deneycilik): Zihin doğuştan boş bir levhadır, bilgi deneyimle kazanılır. Locke, Berkeley, Hume.
- Kritisizm (eleştiricilik): Kant'a göre bilgi akıl ile deneyimin birlikte çalışmasıyla oluşur.
- Pozitivizm: Comte'a göre yalnızca gözlem ve deneyle doğrulanabilen olgular bilgi konusu olabilir.
- Sezgicilik: Bergson ve Gazali'ye göre gerçek bilgiye sezgiyle ulaşılır.
- Fenomenoloji: Husserl, önyargılardan arınarak "şeylerin özüne" yönelmeyi önerir.
- Pragmatizm: William James ve Dewey'e göre işe yarayan, sonuç veren bilgi doğrudur.
- Descartes'ın yöntemi: Her şeyden şüphe ederek şüphe edilemeyecek ilk doğruya ulaşır: "Düşünüyorum, öyleyse varım." Bu şüphe onun için varılacak yer olmayıp bir yöntemdir.
Sık yapılan hatalar
- Descartes'ı şüpheciler arasında saymak. Metinde "her şeyden şüphe ettim" cümlesini görünce septisizm şıkkına atlayan çok öğrenci olur; oysa Descartes şüpheyi kesinliğe ulaşmak için kullanan bir rasyonalisttir.
- Empirizm ile pozitivizmi aynı kefeye koymak. İkisi de deneyime önem verir, ama pozitivizm metafiziği bilgi alanının tamamen dışında bırakır.
- Kant'ı tek bir kampa yazmak. Akıl ile deneyimi birleştirdiği için ayrı bir başlık (kritisizm) taşır.
Nasıl çalışmalı?
Yedi akımı yedi küçük karta yaz. Kartın ön yüzüne yalnız ipucu sözcüğü koy ("doğuştan ilkeler", "boş levha", "sezgi", "işe yarar", "şeylerin özü"), arka yüzüne akımı ve temsilcileri. Kartları karıştırıp ön yüzden akıma ulaşmayı dene. Soru çözerken de aynı sırayı izle: önce metindeki ipucu sözcüğün altını çiz, sonra akımı adlandır, en son şıklara bak.
Bilginin kaynağı üzerine akımlar
| Akım | Bilginin kaynağı | Temsilciler |
|---|---|---|
| Rasyonalizm | Akıl | Platon, Descartes, Leibniz |
| Empirizm | Deneyim | Locke, Berkeley, Hume |
| Kritisizm | Akıl ve deneyim birlikte | Kant |
| Pozitivizm | Gözlem ve deneyle doğrulanan olgular | Comte |
| Sezgicilik | Sezgi | Bergson, Gazali |
| Fenomenoloji | Önyargıdan arınıp öze yönelme | Husserl |
| Pragmatizm | İşe yarayan sonuç | William James, Dewey |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir düşünüre göre insan zihni doğduğunda hiçbir şey yazılmamış boş bir levha gibidir. Renkleri, sesleri, sıcaklığı ve soğukluğu algıladıkça zihinde ilk düşünceler oluşur; en soyut kavramlar bile bu algıların birleştirilmesinden doğar. Bu görüş aşağıdaki akımlardan hangisine aittir?
Cevap C. Metindeki "boş levha" ve "algılardan doğan kavramlar" ifadeleri empirizmi gösterir (Locke). Rasyonalizm bilginin kaynağını akılda, sezgicilik sezgide görür; septisizm kesin bilgiye ulaşılabileceğinden şüphe eder. Cevap C.
Kendini dene
Descartes septik (şüpheci) bir filozoftur.
Empiristlere göre zihin doğuştan boş bir levhadır.
Pragmatizme göre bir bilginin doğruluğu pratik sonucuyla ölçülür.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Felsefe: Bilgi Felsefesi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bilgi felsefesi sorularını nasıl hızlı çözerim?
Metindeki ipucu sözcüğü bul: "doğuştan ilkeler" rasyonalizmi, "deneyim" empirizmi, "sezgi" sezgiciliği, "işe yarar" pragmatizmi çağrıştırır. Akımı şıklara bakmadan adlandır, sonra seçenekleri ele.
Felsefe: Bilgi Felsefesi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.