Bir bakışta
- Doğa olayı insanlar ve yerleşmeler zarar görünce afete dönüşür.
- Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay hatları Türkiye'de deprem riskini yükseltir.
- Heyelan en çok Karadeniz'de görülür; eğim, kil ve bol yağış riski artırır.
- Orman yangını riski yazı sıcak ve kurak geçen Akdeniz ve Ege kıyılarında yüksektir.
- Küresel ısınmanın nedeni sera gazlarıdır; ozon incelmesi ayrı bir sorundur.
Konu nedir?
Issız bir dağda olan büyük bir deprem bir doğa olayıdır; aynı deprem bir şehrin altında olursa afete dönüşür. Doğal afet, doğa kaynaklı olup can ve mal kaybına yol açan, toplumun olağan yaşamını kesintiye uğratan olaylardır. Ünite afet türlerini, Türkiye'de nerelerde görüldüklerini, korunma yollarını ve insan kaynaklı çevre sorunlarını bir arada ele alır.
Bilmen gerekenler
- Tehlike ve afet ayrımı: Deprem bir doğa olayıdır; insanlar ve yerleşmeler zarar görürse afete dönüşür. Afetin büyüklüğü alınan önlemlere bağlıdır.
- Jeolojik kökenli afetler: Deprem, volkanik patlama ve tsunami. Türkiye, Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay hatları nedeniyle deprem riski yüksek bir ülkedir.
- Kütle hareketleri: Heyelan, eğimli yamaçlarda kil tabakasının yağış ya da kar erimesiyle kayganlaşması sonucu oluşur. Türkiye'de en çok Karadeniz Bölgesi'nde görülür. Yamaç eteğinde yol yapımı ve ağaçların kesilmesi riski artırır.
- Klimatik afetler: Sel ve taşkın, kuraklık, çığ, dolu, fırtına ve hortum. Çığ en çok kar yağışının bol ve eğimin fazla olduğu dağlık alanlarda (Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz dağları) görülür.
- Orman yangınları: Yazın sıcak ve kurak geçtiği Akdeniz ve Ege kıyılarında risk yüksektir.
- Korunma: Zemin etüdü yapılmadan yapı yapmamak, depreme dayanıklı bina, dere yataklarına yerleşmemek, yamaçları ağaçlandırmak, afet çantası hazırlamak ve tatbikat yapmak. Türkiye'de afet yönetiminden AFAD sorumludur.
- Hava kirliliği: Fosil yakıtlar, sanayi ve trafik başlıca nedenlerdir. Sıcaklık terselmesi (inversiyon) görülen çanak biçimli alanlarda kirli hava yere yakın tabakada hapsolur.
- Küresel iklim değişikliği: Karbondioksit gibi sera gazlarının artışı küresel ısınmaya yol açar; buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi ve aşırı hava olayları bunun sonuçlarıdır. Uluslararası çabalara Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması örnektir.
- Diğer sorunlar: Ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları, su ve toprak kirliliği, erozyon ve biyolojik çeşitliliğin azalması.
- Sürdürülebilirlik: Kaynakları gelecek kuşakların ihtiyacını tehlikeye atmadan kullanmaktır; yenilenebilir enerji ve geri dönüşüm bu anlayışın parçasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Heyelanı yalnız doğaya yüklemek. Yamacı kesip yol açmak ve ağaçları kesmek riski belirgin biçimde artırır; sorular bu insan etkisini sık sorar.
- Ozon deliğini küresel ısınmanın nedeni sanmak. Ozon incelmesi zararlı ışınlarla, küresel ısınma sera gazlarıyla ilgilidir; ikisi ayrı sorunlardır.
- Afetin büyüklüğünü yalnız depremin şiddetine bağlamak. Aynı büyüklükteki iki depremde zemin ve yapı kalitesine göre kayıplar çok farklı olabilir.
Nasıl çalışmalı?
Türkiye haritası üzerinde her afet türü için ayrı bir işaret kullan: fay hatları için kırmızı çizgi, heyelan için Karadeniz'e üçgen, çığ için Doğu Anadolu'ya yıldız, orman yangını için Akdeniz ve Ege kıyılarına alev. Her işaretin yanına tek bir korunma yolu yaz. Çevre sorunlarını ise ok zinciriyle çalış: fosil yakıt, sera gazı, küresel ısınma, buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi. Zincirin bir halkası soruda boş bırakılırsa yerini kolayca bulursun.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdakilerden hangileri heyelan oluşumunu kolaylaştıran etkenlerdendir? I. Yamaç eğiminin fazla olması II. Yüzeye yakın kil tabakasının yağışla kayganlaşması III. Yamaçlardaki ağaçların kesilmesi
Cevap E. Eğim fazlaysa kütle kolayca aşağı kayar; yağışla kayganlaşan kil tabakası kayma yüzeyi oluşturur; ağaçların kesilmesi toprağı tutan kökleri ortadan kaldırır. Üç etken de heyelan riskini artırır; cevap E.
Kendini dene
Ozon tabakasının incelmesi küresel ısınmanın temel nedenidir.
Sıcaklık terselmesi çanak biçimli alanlarda hava kirliliğini artırır.
Türkiye'de afet yönetiminden AFAD sorumludur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Coğrafya: Doğal Afetler ve Çevre soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Türkiye'de heyelan neden en çok Karadeniz'de görülür?
Bölgede yamaç eğimi fazladır, yağış bol ve her mevsime yayılmıştır; killi zeminler suyla doyunca kayganlaşır. Yamaçlarda yapılaşma ve yol yapımı da riski artırır.
Coğrafya: Doğal Afetler ve Çevre konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.