Bir bakışta
- Ahlak toplumun davranış kurallarıdır; etik bu kuralları sorgulayan felsefe dalıdır.
- Hedonizm hazzı, egoizm kişisel çıkarı, faydacılık genel mutluluğu iyi sayar.
- Aristoteles'e göre erdem iki aşırı uç arasındaki orta yoldur.
- Kant'a göre eylemin ahlaki değeri iyi niyete ve ödev bilincine bağlıdır.
- Özgürlük sorunu: determinizm, indeterminizm ve otodeterminizm.
Konu nedir?
Bir arkadaşın sınavda kopya çekiyor ve öğretmen sana soruyor. Doğruyu söylemek mi, arkadaşını korumak mı? Hangisini seçeceğini neye göre belirlersin? Ahlak felsefesi (etik) insan davranışlarını iyi ve kötü açısından inceler; "İyi nedir?", "Evrensel bir ahlak yasası var mıdır?", "İnsan özgür müdür?" sorularına filozofların verdiği cevapları karşılaştırır.
Bilmen gerekenler
- Temel kavramlar: İyi, kötü, erdem, değer, ödev, vicdan, özgürlük, sorumluluk ve ahlak yasası. Ahlak toplumun davranış kurallarıdır; etik bu kuralları sorgulayan felsefe dalıdır.
- Hedonizm: İyi, hazdır. Aristippos anlık bedensel hazzı, Epikuros ise acıdan uzak, dingin bir ruh hâlini öne çıkarır.
- Egoizm: Hobbes'a göre insan doğası gereği kendi çıkarını gözetir.
- Faydacılık (utilitarizm): Bentham ve J. S. Mill'e göre bir eylem, en çok sayıda insana en fazla mutluluğu sağlıyorsa iyidir; ölçüt sonuçtur.
- Mutluluk ahlakı: Aristoteles'e göre insanın en yüksek amacı mutluluktur; erdem iki aşırı uç arasındaki orta yoldur. Farabi de mutluluğu erdemli bir toplumda aklın rehberliğiyle elde edilen en yüksek iyi olarak görür.
- Ödev ahlakı: Kant'a göre bir eylemin ahlaki değeri sonuçlarından gelmez; iyi niyetten ve ödev bilinciyle yapılmasından gelir. Kişi, eyleminin ilkesinin herkes için geçerli bir yasa olmasını isteyebileceği biçimde davranmalıdır.
- Evrensel ahlak yasası yoktur diyenler: Sofistler ahlak kurallarının kişiden kişiye değiştiğini, Nietzsche geleneksel ahlak değerlerinin yeniden sorgulanması gerektiğini savunur.
- Özgürlük sorunu: Determinizm (insan davranışları önceden belirlenmiştir), indeterminizm (insan tamamen özgürdür), otodeterminizm (insan kendi kendini belirler). Sartre'a göre insan özgürdür ve seçimlerinin sorumluluğunu taşır.
Sık yapılan hatalar
- Hedonizm ile faydacılığı aynı sanmak. İkisi de mutluluktan söz eder; hedonist kendi hazzına, faydacı toplumun toplam mutluluğuna bakar. Metinde "en çok kişi" ifadesi geçiyorsa faydacılıktır.
- Kant'ı sonuçla eşleştirmek. "Sonucu iyi olan eylem iyidir" diyen Mill'dir; Kant tam karşı uçta durur.
- Epikuros'u sefa düşkünü biri gibi düşünmek. Onun hazzı ölçülüdür; amaç ruhun huzurudur.
Nasıl çalışmalı?
Kopya örneğini her görüşün ağzından cevaplamayı dene. Hedonist "Hangisi bana haz verir?", faydacı "Hangisi daha çok kişiyi mutlu eder?", Kant "Herkes böyle yapsa ne olurdu?" diye sorar. Aynı olaya beş farklı cevap yazınca görüşler zihninde netleşir. Metin sorularında da yazarın iyiyi neye bağladığını tek kelimeyle söyle: haz, çıkar, fayda, mutluluk, ödev.
İyinin ölçütü: görüşler ve temsilcileri
| Görüş | İyinin ölçütü | Temsilci |
|---|---|---|
| Hedonizm | Haz | Aristippos, Epikuros |
| Egoizm | Kişisel çıkar | Hobbes |
| Faydacılık | En çok kişiye en fazla mutluluk | Bentham, J. S. Mill |
| Mutluluk ahlakı | Erdemle ulaşılan mutluluk | Aristoteles, Farabi |
| Ödev ahlakı | İyi niyet ve ödev bilinci | Kant |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir düşünüre göre bir davranışın ahlaki değeri, ondan doğan sonuçlara bakılarak belirlenemez. Zor durumdaki birine yardım eden kişi bunu çıkar ya da beğenilme beklentisiyle değil, yalnızca yapması gerektiği için yapıyorsa eylemi ahlakidir. Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?
Cevap B. Eylemin değerini sonuçlara bakmadan iyi niyete ve ödev bilincine bağlayan düşünür Kant'tır; cevap B. Mill sonuca (genel faydaya), Hobbes kişisel çıkara, Epikuros ve Aristippos hazza dayalı bir ahlak anlayışı savunur.
Kendini dene
Kant'a göre sonucu iyi olan eylem ahlakidir.
Epikuros dingin ve acıdan uzak bir ruh hâlini öne çıkarır.
Otodeterminizme göre insan kendi davranışlarını kendisi belirler.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Felsefe: Ahlak Felsefesi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Determinizm ile otodeterminizm arasındaki fark nedir?
Determinizmde insanın davranışları dış ya da iç nedenlerle önceden belirlenmiştir. Otodeterminizmde ise insan kendi aklı ve iradesiyle kendi davranışlarını belirler; belirleyen insanın kendisidir.
Felsefe: Ahlak Felsefesi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.