Bir bakışta
- Meşruiyet, iktidarın toplum tarafından haklı ve kabul edilebilir görülmesidir.
- Toplum sözleşmesi: Hobbes güçlü egemen, Locke doğal haklar, Rousseau genel irade.
- Montesquieu özgürlük için yasama, yürütme ve yargının ayrılmasını savunur.
- Popper'ın ölçütü yanlışlanabilirlik, Kuhn'un merkezî kavramı paradigmadır.
- Ütopyalar: More (Ütopya), Campanella (Güneş Ülkesi), Bacon (Yeni Atlantis).
Konu nedir?
Bir sınıf başkanı seçimini düşün: Başkan neden yetki sahibidir, sınıf ona neden uyar, yetkisini kötüye kullanırsa ne olur? Siyaset felsefesi bu soruları devlet ölçeğinde sorar: iktidar, meşruiyet, ideal düzen. Bilim felsefesi ise bilimin ne olduğunu, nasıl ilerlediğini ve bir kuramı neyin bilimsel yaptığını tartışır. İki alan da TYT'de düşünür-görüş eşleştirmesiyle sorulur.
Bilmen gerekenler
- Siyaset felsefesi kavramları: Devlet, iktidar, egemenlik, meşruiyet (iktidarın haklılığı), hak, adalet, özgürlük, eşitlik ve sivil toplum.
- İdeal düzen arayışı: Platon'a göre ideal devleti bilgeler, yani filozoflar yönetmelidir. Farabi, halkın mutluluğa ulaştığı erdemli şehri anlatır. Aristoteles insanı toplum içinde yaşayan, siyasal bir varlık olarak tanımlar.
- Güç ve iktidar: Machiavelli'ye göre yönetici devletin bekası için gerektiğinde ahlak kurallarının dışına çıkabilir.
- Toplum sözleşmesi: Hobbes'a göre doğa durumunda insanlar birbirine düşmandır; güvenlik için yetkilerini güçlü bir egemene devrederler. Locke'a göre yaşam, özgürlük ve mülkiyet doğal haklardır, devlet bunları korumak için vardır. Rousseau egemenliğin halkın genel iradesinde olduğunu savunur.
- Kuvvetler ayrılığı: Montesquieu, özgürlüğün korunması için yasama, yürütme ve yargının ayrı ellerde olması gerektiğini söyler.
- Ütopyalar: Thomas More (Ütopya), Campanella (Güneş Ülkesi), Francis Bacon (Yeni Atlantis).
- Bilim felsefesi: Bilimi ürün olarak ve süreç olarak ele alan iki yaklaşım vardır.
- Ürün olarak bilim: Mantıkçı pozitivistlere (Viyana Çevresi) göre bilim, deney ve gözlemle doğrulanabilen önermelerden oluşan mantıklı bir dizgedir.
- Süreç olarak bilim: Kuhn'a göre bilim, paradigma adı verilen ortak kabullerle ilerler; paradigma krize girince bilimsel devrim olur. Popper'a göre bir kuramın bilimsel sayılabilmesi için yanlışlanabilir olması gerekir.
- Yöntem: Francis Bacon tümevarımı ve deneyi öne çıkarır; Comte toplumların teolojik, metafizik ve pozitif aşamalardan geçtiğini söyler.
Sık yapılan hatalar
- Hobbes ile Locke'u karıştırmak. İkisi de toplum sözleşmesinden söz eder; Hobbes'un korkusu kaostur ve güçlü bir egemen ister, Locke'un derdi haklardır ve devleti sınırlar.
- Popper'ı doğrulamayla eşleştirmek. Popper'ın ölçütü yanlışlanabilirliktir; doğrulamayı öne çıkaranlar Viyana Çevresi'dir.
- Kuhn'un paradigmasını bir deney yöntemi sanmak. Paradigma, bir bilim topluluğunun paylaştığı kabullerin bütünüdür.
Nasıl çalışmalı?
Sınıf başkanı örneğini her düşünürün ağzından yorumla. Hobbes "Sınıf kaosa düşmesin diye başkana tam yetki verilir", Locke "Başkan haklarımızı çiğnerse görevden alınır", Montesquieu "Kuralı koyan, uygulayan ve şikâyete bakan ayrı kişiler olmalı" der. Bilim felsefesi için Popper ile Kuhn'u yan yana iki sütunda çalış ve her birine üç cümle yaz. Soru metninde "çürütülebilir" ya da "yanlış çıkabilir" görürsen Popper, "ortak kabul" ya da "devrim" görürsen Kuhn aklına gelsin.
Düşünürler ve görüşleri
| Düşünür | Görüş |
|---|---|
| Platon | İdeal devleti filozoflar yönetmelidir |
| Machiavelli | Yönetici devletin bekası için ahlak kurallarının dışına çıkabilir |
| Hobbes | Güvenlik için yetkiler güçlü bir egemene devredilir |
| Locke | Devlet yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarını korumak için vardır |
| Rousseau | Egemenlik halkın genel iradesindedir |
| Montesquieu | Yasama, yürütme ve yargı ayrı ellerde olmalıdır |
| Popper | Bilimsel kuram yanlışlanabilir olmalıdır |
| Kuhn | Bilim paradigma değişimleriyle ilerler |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir düşünüre göre bir kuramın bilimsel olup olmadığını belirleyen şey, onu destekleyen gözlemlerin çokluğu değildir. Bilimsel bir kuram, hangi gözlemlerle çürütülebileceğini açıkça ortaya koymalıdır; hiçbir koşulda yanlış çıkamayacak bir iddia bilimsel değildir. Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?
Cevap D. Bir kuramın bilimsel sayılması için çürütülebilir, yani yanlışlanabilir olması gerektiğini savunan düşünür Karl Popper'dır; cevap D. Kuhn bilimi paradigma değişimleriyle açıklar, Comte pozitivizmin, Bacon tümevarımın temsilcisidir, Montesquieu ise siyaset felsefecisidir.
Kendini dene
Popper'a göre bir kuramın bilimselliği doğrulanabilirliğiyle ölçülür.
Locke'a göre yaşam, özgürlük ve mülkiyet doğal haklardır.
Hobbes sınırlı ve zayıf bir devleti savunur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Felsefe: Siyaset ve Bilim Felsefesi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Meşruiyet ile yasallık aynı şey midir?
Hayır. Yasallık bir iktidarın yasalara uygun olmasıdır; meşruiyet ise o iktidarın toplum tarafından haklı ve kabul edilebilir görülmesidir. Siyaset felsefesi sorularında bu ayrım sık kullanılır.
Felsefe: Siyaset ve Bilim Felsefesi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.