Bir bakışta
- Etkin çarpışma için uygun geometri ve yeterli enerji gerekir.
- Tek basamaklı tepkimede hız = k · [A]ˣ · [B]ʸ; üsler katsayılara eşittir.
- Çok basamaklı tepkimede hızı en yavaş basamak belirler.
- Sıcaklık artışı k'yı büyütür, aktifleşme enerjisini değiştirmez.
- Katalizör Ea'yı düşürür; ΔH'yi ve ürün miktarını değiştirmez.
Konu nedir?
Demirin paslanması aylar sürer, kibritin tutuşması bir saniyeden kısa. İkisi de kendiliğinden yürüyen tepkimelerdir; farkları hızlarındadır. Tepkime hızı birim zamanda girenlerin ne kadar azaldığını ya da ürünlerin ne kadar arttığını gösterir. Çarpışma teorisi tepkimenin nasıl gerçekleştiğini açıklar; hız ifadesi yazmak, mekanizma yorumlamak ve hızı değiştiren etkenleri anlamak da bu teoriye dayanır.
Bilmen gerekenler
- Hızın tanımı: Birimi genellikle mol/(L·s)'dir. Katsayılara bölünmüş hızlar eşittir: N₂ + 3H₂ → 2NH₃ tepkimesinde H₂'nin harcanma hızı N₂'nin harcanma hızının 3 katıdır.
- Hızın ölçülmesi: Renk, basınç, iletkenlik, pH ya da kütle değişimi izlenerek hız ölçülebilir; hangisinin uygun olduğu tepkimedeki maddelere bağlıdır.
- Çarpışma teorisi: Tepkime için taneciklerin çarpışması yetmez; çarpışma uygun geometride ve yeterli enerjiyle olmalıdır (etkin çarpışma).
- Aktifleşme enerjisi (Ea): Tepkimenin başlaması için gereken en düşük enerjidir. Ea ne kadar küçükse tepkime o kadar hızlıdır. İleri ve geri aktifleşme enerjileri farkı ΔH'yi verir.
- Hız ifadesi: Tek basamakta gerçekleşen tepkimede hız = k · [A]ˣ · [B]ʸ, üsler katsayılara eşittir. Saf katı ve sıvılar hız ifadesine yazılmaz.
- Mekanizma: Çok basamaklı tepkimede hızı en yavaş basamak belirler ve hız ifadesi bu basamaktan yazılır. Bir basamakta oluşup sonrakinde harcanan tür ara ürün, başta harcanıp sonda geri oluşan tür katalizördür.
- Deney verisinden derece: Bir maddenin derişimi değiştirilip diğerleri sabit tutulduğunda hızın değişiminden o maddenin derecesi bulunur.
- Derişim ve basınç: Derişim artınca birim zamandaki çarpışma sayısı artar. Gazlı tepkimelerde hacmi küçültmek derişimi artırır.
- Sıcaklık: Sıcaklık artınca aktifleşme enerjisini aşan tanecik sayısı artar ve hız sabiti k büyür. Aktifleşme enerjisi ise değişmez.
- Katalizör: Daha düşük aktifleşme enerjili yeni bir yol sağlar; hem ileri hem geri tepkimeyi hızlandırır. ΔH'yi değiştirmez ve tepkimede harcanmaz.
- Temas yüzeyi ve madde cinsi: Katı ne kadar toz hâlindeyse heterojen tepkime o kadar hızlıdır. Zıt yüklü iyonlar arasındaki tepkimeler genellikle çok hızlıdır.
Sık yapılan hatalar
- Hacim küçülünce derişimin arttığını hesaba katmamak.
- Mekanizmalı tepkimede hız ifadesini net denklemden yazmak.
- Sıcaklığın aktifleşme enerjisini düşürdüğünü sanmak.
- Katalizörün ΔH'yi ya da ürün miktarını değiştirdiğini düşünmek.
Öğrencilerin en çok takıldığı yer: sıcaklığın etkisi ile katalizörün etkisi. İkisi de hızı artırır. Sıcaklık taneciklerin enerjisini yükseltir ve engeli aşan tanecik sayısı çoğalır; katalizör ise engelin kendisini, yani Ea'yı alçaltır.
Nasıl çalışmalı?
Hız ifadesi yazmayı on farklı tepkimeyle pekiştir; katı ve sıvıların ifadeye girmediğini her seferinde kontrol et. Deney tablolu sorularda yalnız bir derişimin değiştiği iki satırı seç: derişim 2 katına çıkınca hız 4 katına çıkıyorsa o maddenin derecesi 2'dir. Son olarak bir potansiyel enerji diyagramı çiz, üzerine Ea ve ΔH'yi işaretle, katalizörlü yolu kesik çizgiyle ekle. Kesik çizginin tepesi alçalır ama başlangıç ve bitiş seviyeleri yerinde kalır.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
2NO(g) + O₂(g) → 2NO₂(g) tepkimesi tek basamakta gerçekleşmektedir. Sabit sıcaklıkta kabın hacmi yarıya indirilirse tepkimenin başlangıç hızı kaç katına çıkar?
Cevap E. Tepkime tek basamaklı olduğu için üsleri katsayılardan yazabilirsin: hız = k · [NO]² · [O₂]. Hacim yarıya inince her iki gazın derişimi de 2 katına çıkar. Yeni hız k · (2[NO])² · (2[O₂]) olur, bu da 4 · 2 = 8 kat demektir. Sıcaklık sabit kaldığı için k aynıdır.
Kendini dene
Sıcaklık artınca tepkimenin aktifleşme enerjisi düşer.
Katalizör ileri tepkimeyi hızlandırırken geri tepkimeyi yavaşlatır.
Mermer tozu, aynı kütledeki mermer parçasına göre HCl ile daha hızlı tepkimeye girer.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Tepkimelerde Hız soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Sıcaklık artınca hız neden artar?
Taneciklerin ortalama kinetik enerjisi artar ve aktifleşme enerjisini aşabilen taneciklerin oranı büyür. Böylece etkin çarpışma sayısı artar. Aktifleşme enerjisinin kendisi değişmez.
Tepkimelerde Hız konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.