Bir bakışta
- Elektron veren tür yükseltgenir, elektron alan tür indirgenir.
- Anotta yükseltgenme, katotta indirgenme olur; bu pilde de elektrolizde de geçerlidir.
- E°pil = E°(katot) − E°(anot), indirgenme potansiyelleriyle; E°pil > 0 ise pil kendiliğinden çalışır.
- 1 mol elektron yaklaşık 96500 C yük taşır; Q = I · t.
- Elektrot potansiyeli katsayıyla çarpılmaz.
Konu nedir?
Telefonunun bataryası boşalırken içinde kendiliğinden yürüyen bir redoks tepkimesi elektrik üretir; şarj ederken ise elektrik kullanarak bu tepkimeyi geri çevirirsin. Kimya ve elektrik (elektrokimya) bu iki yönü inceler. Pillerde kimyasal enerji elektrik enerjisine dönüşür, elektrolizde elektrik enerjisiyle istemsiz bir tepkime yürütülür. Hepsinin temelinde elektron alışverişi vardır.
Bilmen gerekenler
- Yükseltgenme ve indirgenme: Elektron veren tür yükseltgenir, yükseltgenme basamağı artar. Elektron alan tür indirgenir, yükseltgenme basamağı azalır. Yükseltgenen türe indirgen, indirgenen türe yükseltgen denir.
- Yükseltgenme basamağı kuralları: Element hâlinde 0; bileşiklerde O genellikle −2 (peroksitlerde −1), H genellikle +1 (metal hidrürlerde −1), 1A metalleri +1, 2A metalleri +2, F her zaman −1'dir.
- Redoks denkleştirme: Verilen toplam elektron sayısı alınan toplam elektron sayısına eşitlenir, sonra diğer atomlar denkleştirilir.
- Elektrot potansiyelleri: Standart hidrojen elektrodunun potansiyeli 0 V kabul edilir. Standart indirgenme potansiyeli büyük olan tür daha kolay indirgenir; küçük olan metal daha aktiftir.
- Galvanik pil: Kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine çevirir. Anotta yükseltgenme, katotta indirgenme olur. Elektronlar dış devrede anottan katoda akar; tuz köprüsü iyon akışıyla yük dengesini sağlar. Anot kütlesi azalır, katotta metal birikirse katot kütlesi artar.
- Pil potansiyeli: E°pil = E°(katot, indirgenme) − E°(anot, indirgenme). Kendiliğinden yürüyen pilde E°pil > 0'dır. Katottaki iyon derişimini artırmak ya da anottakini azaltmak pil potansiyelini artırır.
- Elektroliz: Dış bir güç kaynağıyla yürütülür. Anot pozitif kutba bağlıdır ve orada yükseltgenme olur; katot negatif kutba bağlıdır ve orada indirgenme olur. Erimiş NaCl elektrolizinde katotta Na, anotta Cl₂ oluşur. Sulu çözeltilerde suyun da yükseltgenip indirgenebileceğini hesaba kat.
- Faraday hesapları: 1 mol elektronun yükü yaklaşık 96500 C'tur. Q = I · t. Birikecek madde molü = elektron molü / iyon yükü.
- Korozyon: Metalin çevresindeki maddelerle tepkimeye girip aşınmasıdır. Demirin paslanması için oksijen ve su gerekir. Boya ve kaplama, çinko ile kaplama (galvanizleme) ve daha aktif bir metalin kurban anot olarak bağlanması (katodik koruma) korozyonu önler.
Sık yapılan hatalar
- Galvanik pilde ve elektrolizde anot ile katodun işaretlerini karıştırmak.
- Elektronların çözeltiden ya da tuz köprüsünden aktığını sanmak.
- Faraday hesabında iyon yükünü kullanmayı atlamak.
- Pil potansiyelini hesaplarken potansiyeli katsayıyla çarpmak; E° katsayıyla çarpılmaz.
Sınıfta en çok şu karışır: anodun işareti. İşareti ezberlemeye çalışma, tanıma dön: anot her zaman yükseltgenmenin olduğu elektrottur. Pilde eksi kutup, elektrolizde artı kutup olması bu tanımdan çıkar.
Nasıl çalışmalı?
Yükseltgenme basamağı bulmayı hızlandırmadan pillere geçme; hem denkleştirmede hem anodu bulmakta bu beceri gerekir. Her pil sorusunda dört satırlık bir not yaz: anot hangisi, katot hangisi, elektronlar hangi yöne akıyor, hangi elektrodun kütlesi değişiyor. Elektroliz sorularında ilk adım hep aynıdır: devreden kaç mol elektron geçti? Gerisi o sayıyı iyon yüküne bölmekten ibarettir.
Galvanik pil ve elektroliz
| Özellik | Galvanik pil | Elektroliz |
|---|---|---|
| Enerji dönüşümü | Kimyasal → elektrik | Elektrik → kimyasal |
| Tepkime | Kendiliğinden (istemli) | İstemsiz, dış kaynakla yürür |
| Anot | Negatif kutup, yükseltgenme | Pozitif kutup, yükseltgenme |
| Katot | Pozitif kutup, indirgenme | Negatif kutup, indirgenme |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Erimiş CaCl₂ elektroliz edildiğinde katotta 8 g Ca metali toplanıyor. Buna göre devreden geçen elektron kaç moldür? (Ca = 40 g/mol)
Cevap C. Katotta Ca²⁺ + 2e⁻ → Ca tepkimesi olur. Toplanan kalsiyum 8 / 40 = 0,2 mol. Her Ca atomu için 2 elektron gerektiğinden devreden 0,2 · 2 = 0,4 mol elektron geçmiştir. Aynı sürede anotta 2Cl⁻ → Cl₂ + 2e⁻ tepkimesiyle 0,2 mol Cl₂ oluşur.
Kendini dene
Galvanik pilde elektronlar tuz köprüsü üzerinden katoda geçer.
Elektrolizde anot güç kaynağının pozitif kutbuna bağlanır.
Pil tepkimesinin katsayıları 2 ile çarpılırsa E°pil de 2 katına çıkar.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Kimya ve Elektrik soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Anot pilde negatif, elektrolizde pozitif kutup mudur?
Evet. Her ikisinde de anot yükseltgenmenin olduğu elektrottur. Galvanik pilde elektron kaynağı olduğu için negatif kutup, elektrolizde ise güç kaynağının pozitif ucuna bağlandığı için pozitif kutuptur.
Kimya ve Elektrik konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.