Bir bakışta
- Kütlenin korunumu: kapalı sistemde girenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir.
- Sabit oranlar: bir bileşikte elementlerin kütlece birleşme oranı sabittir (suda mH / mO = 1 / 8).
- Katlı oranlar: aynı iki elementin bileşikleri arasında küçük tam sayılı oran vardır (CO / CO₂ için 1 / 2).
- Basit formülü aynı olan bileşikler (C₂H₂ ile C₆H₆) arasında katlı oran yoktur.
- Birleşen hacimler: aynı koşuldaki gazların tepkime hacimleri küçük tam sayılarla orantılıdır.
Konu nedir?
Lavoisier kapalı kaplarda yaptığı tepkimelerde, tepkimeden önceki ve sonraki toplam kütlenin aynı kaldığını gösterdi. Kütlenin korunumu ve onu izleyen sabit oranlar, katlı oranlar ve birleşen hacim oranları kanunları, maddelerin tepkimeye hangi oranlarda girdiğini anlatır. Bu kanunlar atom fikrine bilimsel zemin hazırladı. Senin için pratik yararı şu: mol ve tepkime hesaplarına geçmeden önce oran-orantı kurmayı burada öğrenirsin.
Bilmen gerekenler
- Kütlenin korunumu: Kapalı bir sistemde tepkimeye giren maddelerin toplam kütlesi, oluşan maddelerin toplam kütlesine eşittir. Atomların türü ve sayısı korunur; molekül sayısı ise korunmayabilir.
- Sabit oranlar: Bir bileşiği oluşturan elementlerin kütlece birleşme oranı sabittir. Suda mH / mO = 2 / 16 = 1 / 8 olur; su hangi yolla elde edilirse edilsin bu oran değişmez.
- Artan madde hesabı: Elementlerden biri gerekenden fazlaysa fazlası artar. Hangisinin tükeneceğini bulmak için her elementin "ne kadar karşılığa ihtiyacı olduğunu" hesapla.
- Katlı oranlar: İki element birden fazla bileşik oluşturuyorsa, birinin sabit kütlesiyle birleşen diğer elementin kütleleri arasında küçük tam sayılı bir oran vardır. CO ve CO₂'de aynı kütlede karbonla birleşen oksijen kütleleri oranı 1 / 2'dir.
- Katlı oran bulma yöntemi: Bir elementin atom sayısını iki formülde eşitle, diğerinin atom sayılarını oranla. N₂O ve NO₂ için NO₂'yi N₂O₄ gibi düşün: oksijenler oranı 1 / 4 olur.
- Katlı oranın şartı: Bileşikler aynı iki elementten oluşmalıdır. CO₂ ile SO₂ arasında katlı oran aranmaz. Basit formülü aynı olan C₂H₂ ile C₆H₆ arasında da oran 1 çıktığı için katlı oran yoktur.
- Birleşen hacim oranları: Aynı sıcaklık ve basınçta gazlar arasındaki tepkimelerde gazların hacimleri küçük tam sayılarla orantılıdır. H₂ + Cl₂ → 2HCl tepkimesinde hacim oranı 1 : 1 : 2, N₂ + 3H₂ → 2NH₃ tepkimesinde 1 : 3 : 2'dir.
Sık yapılan hatalar
Çoğu öğrencinin karıştırdığı şey: sabit oran sorusunda verilen iki kütleyi doğrudan toplamak. 24 g karbon ile 80 g oksijen 104 g CO₂ vermez; oksijenin bir kısmı tepkimeye girmeden artar.
- Tepkimede molekül sayısının da korunduğunu sanmak. Atomların türü ve sayısı korunur; N₂ + 3H₂ → 2NH₃ tepkimesinde 4 molekülden 2 molekül oluşur.
- Farklı elementlerden oluşan bileşikler arasında katlı oran aramak. CO₂ ile SO₂ aynı iki elementten oluşmadığı için bu kanunun kapsamına girmez.
- Birleşen hacim oranlarını sıvı ve katılara uygulamak. Kanun yalnız aynı sıcaklık ve basınçtaki gazlar için geçerlidir.
Nasıl çalışmalı?
Sabit oran sorusunda birleşme oranını kesir olarak yaz (CO₂ için mC / mO = 3 / 8) ve her elementin karşılığında diğerinden ne kadar istediğini hesapla; ihtiyaçtan fazla olan artar. Katlı oran için on kadar bileşik çifti seç ve oranı kendin bul: CO–CO₂, NO–NO₂, N₂O–NO₂, FeO–Fe₂O₃, H₂O–H₂O₂ iyi başlangıçlardır. Yöntem hep aynı: bir elementin atom sayısını iki formülde eşitle, sonra diğer elementin atom sayılarını oranla. Birkaç çiftten sonra bu, kafadan yapılan birkaç saniyelik bir hesaba dönüşür.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
CO₂ bileşiğinde kütlece birleşme oranı mC / mO = 3 / 8'dir. 24 g karbon ile 80 g oksijen tam verimle tepkimeye girerek yalnız CO₂ oluşturuyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Cevap A. Önce hangi maddenin biteceğini bul. 24 g karbonun ihtiyacı olan oksijen: 24 · 8 / 3 = 64 g. Elde 80 g oksijen var; demek ki karbon tükenir ve 80 − 64 = 16 g oksijen artar. Oluşan CO₂, tepkimeye giren kütlelerin toplamıdır: 24 + 64 = 88 g.
Kendini dene
Kimyasal tepkimede toplam molekül sayısı her zaman korunur.
CO₂ ile SO₂ arasında katlı oranlar kanunu uygulanabilir.
Su hangi yolla elde edilirse edilsin hidrojen ve oksijenin kütlece birleşme oranı aynıdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Kimyanın Temel Kanunları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Katlı oranlar kanunu hangi bileşiklere uygulanır?
Aynı iki elementten oluşan ama formülleri farklı olan bileşiklere uygulanır; örneğin NO ile NO₂, H₂O ile H₂O₂. Basit formülleri aynı olan bileşikler arasında oran 1 çıkacağı için katlı oran yoktur.
Kimyanın Temel Kanunları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.