Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

TYT Kimya · konu anlatımı

Kimyasal Türler Arası Etkileşimler

İyonik, kovalent ve metalik bağ, molekül polarlığı, hidrojen bağı ve Van der Waals kuvvetleri: TYT Kimya etkileşimler anlatımı ve örnek.

Bir bakışta

  • İyonik bağ metal ile ametal arasında, kovalent bağ ametal atomları arasında oluşur.
  • Simetrik moleküller polar bağ içerse de apolar olabilir: CO₂ apolar, H₂O polar.
  • Hidrojen bağı için H atomu F, O ya da N'ye doğrudan bağlı olmalıdır.
  • London kuvvetleri her molekülde vardır ve molekül büyüdükçe güçlenir.
  • İyonik katılar katı hâlde iletmez; erimiş hâlde ya da sulu çözeltide iletir.

Konu nedir?

Sofra tuzunu eritmek için 800 °C'nin üzerine çıkman gerekir, buz ise 0 °C'de erir. Aradaki fark, tanecikleri bir arada tutan çekimin gücünden gelir. Atomlar ve iyonlar arasındaki güçlü çekimlere kimyasal bağ (iyonik, kovalent, metalik), moleküller arasındaki daha zayıf çekimlere zayıf etkileşim (hidrojen bağı, Van der Waals kuvvetleri) denir. Bir maddenin erime ve kaynama noktası, elektrik iletkenliği ve hangi çözücüde çözüneceği bu etkileşimlerle açıklanır.

Bilmen gerekenler

  • İyonik bağ: Genellikle metal ile ametal arasında oluşur. Metal elektron verip katyon, ametal elektron alıp anyon olur; zıt yüklü iyonlar elektrostatik olarak çekişir. İyonik katılar kristal örgü oluşturur, erime noktaları yüksektir; katı hâlde elektrik iletmez, erimiş hâlde ya da suda çözündüğünde iletir. Formül yazarken yükleri dengele: Mg²⁺ ve Cl⁻ → MgCl₂, Al³⁺ ve O²⁻ → Al₂O₃.
  • Kovalent bağ: Ametal atomları elektronlarını ortaklaşa kullanır. Aynı atomlar arasındaki bağ apolar (H₂, Cl₂), farklı atomlar arasındaki bağ polardır (H–Cl). Lewis yapısında değerlik elektronları nokta ile gösterilir; ortaklanmış çiftler bağı, ortaklanmamış çiftler serbest elektronları oluşturur.
  • Molekül polarlığı: Polar bağlar içeren molekül simetrikse apolar olabilir. CO₂ doğrusal ve simetrik olduğundan apolardır; H₂O kırık doğrusal olduğundan polardır.
  • Metalik bağ: Metal katyonları ile aralarında serbestçe dolaşan değerlik elektronları arasındaki çekimdir. Metallerin elektrik ve ısı iletkenliği, parlaklığı, tel ve levha hâline getirilebilmesi bundan kaynaklanır.
  • Van der Waals kuvvetleri: Dipol-dipol etkileşimi polar moleküller arasında görülür. London kuvvetleri bütün moleküllerde vardır ve apolar moleküllerdeki tek etkileşimdir; molekül büyüdükçe güçlenir. Bu yüzden oda koşulunda F₂ gaz, I₂ katıdır. İyonik bir katı suda çözünürken iyon-dipol etkileşimi oluşur.
  • Hidrojen bağı: H atomu F, O ya da N'ye bağlıysa, bir molekülün bu H'si ile komşu molekülün F, O ya da N atomu arasında oluşur. H₂O, NH₃ ve HF'nin kaynama noktaları bu yüzden beklenenden yüksektir.

Sık yapılan hatalar

En sık karıştırılan nokta: polar bağ ile polar molekül. CO₂'deki C=O bağları polardır, ama molekül doğrusal ve simetrik olduğu için bağların etkisi birbirini götürür ve molekül apolar olur. CH₄ de aynı nedenle apolardır.

  • İçinde H var diye CH₄ ya da HCl moleküllerinde hidrojen bağı aramak. Hidrojenin F, O ya da N'ye doğrudan bağlı olması gerekir.
  • Hidrojen bağını su molekülünün içindeki O–H kovalent bağıyla karıştırmak. Hidrojen bağı iki ayrı molekül arasında kurulur.
  • İyonik katıların katı hâlde de elektrik ilettiğini düşünmek. Kristal örgüde iyonlar yerinde sabit durur; ancak erimiş hâlde ya da suda çözününce hareket edip akım taşırlar.

Nasıl çalışmalı?

Kaynama noktası sıralama sorusunu adım adım çöz. Önce maddenin iyonik mi moleküler mi olduğuna bak; iyonik katılar listenin en üstüne yerleşir. Moleküllerde polar mı apolar mı diye sor, sonra hidrojen bağı yapıp yapmadığını kontrol et. Apolar moleküllerde tek etkileşim London kuvvetidir ve molekül büyüdükçe güçlenir: F₂, Cl₂, Br₂, I₂ sırasında kaynama noktası artar. Lewis yapısı çizmeyi ihmal etme; H₂O'daki iki ortaklanmamış elektron çiftini kâğıtta görmek, molekülün neden kırık doğrusal ve polar olduğunu kendiliğinden açıklar.

Kimyasal bağlar ve zayıf etkileşimler

EtkileşimNerede oluşurÖrnek
İyonik bağMetal katyonu ile ametal anyonu arasındaNaCl, MgCl₂
Kovalent bağAmetal atomları arasında, ortak elektronlarlaH₂, HCl, H₂O
Metalik bağMetal katyonları ile serbest elektronlar arasındaFe, Cu, Al
Hidrojen bağıF, O ya da N'ye bağlı H ile komşu molekülün F, O ya da N atomu arasındaH₂O, NH₃, HF
Dipol-dipolPolar moleküller arasındaHCl, H₂S
London kuvvetleriBütün moleküller arasında; apolar moleküllerde tek etkileşimF₂, I₂, CH₄
İyon-dipolİyon ile polar molekül arasındaNaCl'nin suda çözünmesi

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Aşağıdaki maddelerden hangisinin molekülleri arasında hidrojen bağı oluşur?

Kendini dene

HCl molekülleri arasında hidrojen bağı oluşur.

CO₂ molekülü polar bağlar içerdiği hâlde apolardır.

Katı NaCl elektriği iyi iletir.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Kimyasal Türler Arası Etkileşimler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Su neden oda sıcaklığında sıvı da H₂S gazdır?

Su molekülleri arasında güçlü hidrojen bağları vardır; H₂S molekülleri arasında hidrojen bağı oluşmaz. Suyu buharlaştırmak için bu bağları koparmak gerektiğinden çok daha fazla enerji harcanır ve kaynama noktası yüksek olur.

Kimyasal Türler Arası Etkileşimler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.