Bir bakışta
- Z = proton sayısı, A = proton + nötron; nötron sayısı = A − Z.
- İyon yükü = proton − elektron: anyon elektron almış, katyon elektron vermiştir.
- İlk 20 elementte katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı A grubunu verir.
- Periyotta soldan sağa yarıçap azalır; iyonlaşma enerjisi ve elektronegatiflik genel olarak artar.
- Grupta yukarıdan aşağı yarıçap ve metal aktifliği artar, iyonlaşma enerjisi azalır.
Konu nedir?
Periyodik tabloda bir elementin yerini biliyorsan, onu hiç görmeden metal mi ametal mi olduğunu ve komşularına göre atomunun daha büyük mü küçük mü olacağını tahmin edebilirsin. Konu iki parçadan oluşur. Önce atomun nasıl keşfedildiğini ve proton, nötron, elektron sayılarının nasıl bulunduğunu öğrenirsin. Sonra elementleri periyodik sisteme yerleştirip özelliklerin satır ve sütun boyunca nasıl değiştiğine bakarsın.
Bilmen gerekenler
- Atom modelleri: Dalton atomu bölünemeyen içi dolu küre olarak düşündü. Thomson elektronu keşfetti; atomu pozitif yüklü bir küre içine gömülü elektronlar olarak tasarladı. Rutherford alfa tanecikleriyle yaptığı deneyde atomun büyük kısmının boşluk olduğunu ve pozitif yükün küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi. Bohr elektronların belirli enerji düzeylerinde bulunduğunu, düzey değiştirirken enerji alıp verdiğini söyledi; modeli hidrojen gibi tek elektronlu türleri açıklar. Modern atom teorisi elektronun yerini kesin değil, bulunma olasılığı (orbital) ile anlatır.
- Atomun yapısı: Atom numarası Z = proton sayısı, kütle numarası A = proton + nötron. Nötr atomda elektron sayısı proton sayısına eşittir. İyon yükü = proton − elektron; yani anyon elektron almış, katyon elektron vermiştir.
- İzotop, izoton, izobar: Proton sayısı aynı, nötron sayısı farklı atomlar izotoptur. Nötron sayısı aynıysa izoton, kütle numarası aynıysa izobar denir. Elektron sayısı ve dizilimi aynı türler izoelektroniktir.
- Periyodik sistem: Elementler artan atom numarasına göre dizilir; 7 periyot ve 18 grup vardır. İlk 20 element için elektronları katmanlara 2, 8, 8, 2 şeklinde yerleştir: katman sayısı periyodu, son katmandaki elektron sayısı A grubunu verir. 1A alkali metaller (H hariç), 2A toprak alkali metaller, 7A halojenler, 8A soy gazlardır.
- Periyodik özellikler: Aynı periyotta soldan sağa atom yarıçapı genel olarak azalır; iyonlaşma enerjisi, elektronegatiflik ve ametal karakter genel olarak artar. Aynı grupta yukarıdan aşağı atom yarıçapı ve metal aktifliği artar, iyonlaşma enerjisi azalır.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok şu karışır: anyonun elektron sayısı. Cl⁻ bir elektron almıştır, yani 17 proton ve 18 elektron taşır. Eksi yük, elektronun protondan fazla olduğunu gösterir.
- Kütle numarasını nötron sayısı sanmak. Nötron sayısı A − Z ile bulunur.
- Helyumu 2A grubuna koymak. He'nin 2 değerlik elektronu vardır, ama tek katmanı dolu bir soy gaz olduğu için 8A'dadır.
- Hidrojen 1A sütununda durduğu için onu metal saymak. Hidrojen ametaldir.
Nasıl çalışmalı?
İlk 20 elementi sırayla yaz ve her birinin katman dizilimini çıkar: Na için 2, 8, 1 (3. periyot, 1A), S için 2, 8, 6 (3. periyot, 6A). Bunu birkaç gün tekrarladığında periyot ve grup bulmak saniyeler alır, periyodik özellik soruları da bu temelin üstüne kolayca oturur. Atom modellerini tarih sırasıyla yaz ve her birinin yanına iki not düş: neyi açıkladı, neyi açıklayamadı. Örneğin Thomson elektronu modele kattı, ama çekirdekten haberi yoktu; Rutherford'un deneyi bu boşluğu doldurdu.
İzotop, izoton, izobar ve izoelektronik türler
| Tür | Aynı olan | Farklı olan | Örnek |
|---|---|---|---|
| İzotop | Proton sayısı | Nötron ve kütle numarası | ¹²C ve ¹⁴C |
| İzoton | Nötron sayısı | Proton sayısı | ¹⁴C ve ¹⁶O (8 nötron) |
| İzobar | Kütle numarası | Proton ve nötron sayısı | ¹⁴C ve ¹⁴N |
| İzoelektronik | Elektron sayısı ve dizilimi | Proton sayısı | F⁻, Ne, Na⁺ (10 elektron) |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Klor elementinin atom numarası 17'dir. Kütle numarası 37 olan Cl⁻ iyonunun proton, nötron ve elektron sayıları sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap D. Proton sayısı atom numarasına eşittir: 17. Nötron sayısı, kütle numarasından proton sayısı çıkarılarak bulunur: 37 − 17 = 20. İyonun yükü −1, yani atom bir elektron almıştır: 17 + 1 = 18 elektron. Sıralama 17, 20, 18.
Kendini dene
Cl⁻ iyonunda proton sayısı elektron sayısından fazladır.
Helyum, 2 değerlik elektronu olduğu için 2A grubundadır.
Nötr izotop atomlarının kimyasal özellikleri aynıdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Atom ve Periyodik Sistem soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
İzotopların kimyasal özellikleri aynı mıdır?
Nötr izotop atomlarının elektron sayısı ve dizilimi aynı olduğu için kimyasal özellikleri aynıdır. Kütleleri farklı olduğundan yoğunluk gibi bazı fiziksel özellikleri farklı olabilir.
Atom ve Periyodik Sistem konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.