Bir bakışta
- AB türü tuzda Kçç = s²; AB₂ ya da A₂B türünde Kçç = 4s³.
- Kçç yalnız sıcaklığa bağlıdır.
- Ortak iyon çözünürlüğü azaltır, Kçç'yi değiştirmez.
- Qçç > Kçç ise çökelme olur, Qçç < Kçç ise olmaz.
- Karıştırmada iyon derişimleri toplam hacme göre yeniden hesaplanır.
Konu nedir?
Çaydanlığın dibinde biriken kireç, suda çok az çözünen kalsiyum karbonattır. Böyle az çözünen iyonik bir katı doymuş çözeltisiyle temas hâlindeyken çözünme ve çökelme aynı hızla sürer. Bu dengenin sabitine çözünürlük çarpımı (Kçç) denir. Kçç'den çözünürlük hesaplamayı, ortak iyonun etkisini ve iki çözelti karıştırıldığında çökelme olup olmayacağını burada öğrenirsin.
Bilmen gerekenler
- Denge ifadesi: AgCl(k) ⇌ Ag⁺(suda) + Cl⁻(suda), Kçç = [Ag⁺] · [Cl⁻]. Katı ifadeye yazılmaz.
- Molar çözünürlük (s): Doymuş çözeltide 1 L'de çözünmüş olan tuzun mol sayısıdır.
- AB türü tuzlar: [A⁺] = s, [B⁻] = s olduğundan Kçç = s².
- AB₂ ya da A₂B türü tuzlar: PbI₂ için [Pb²⁺] = s, [I⁻] = 2s, Kçç = s · (2s)² = 4s³.
- Karşılaştırma: Aynı türdeki tuzlarda Kçç büyük olan daha çok çözünür. Farklı türdekileri karşılaştırmak için önce her birinin s değerini hesapla.
- Sıcaklık: Kçç yalnız sıcaklığa bağlıdır. Çözünmesi endotermik olan tuzlarda sıcaklık artınca Kçç büyür.
- Ortak iyon etkisi: Tuzun iyonlarından birini içeren bir çözeltide çözünürlük azalır, çünkü denge çökelme yönüne kayar. Kçç değişmez, yalnız s küçülür. AgCl'nin NaCl çözeltisindeki çözünürlüğü saf sudakinden azdır.
- Çökelme şartı: İki çözelti karıştırıldığında iyon derişimleriyle iyon çarpımı (Qçç) hesaplanır. Qçç > Kçç ise çökelme olur; Qçç = Kçç ise çözelti tam doymuştur; Qçç < Kçç ise çökelme olmaz.
- Karıştırmada seyrelme: Çözeltiler karıştırılınca toplam hacim artar; iyon derişimlerini yeni hacme göre yeniden hesapla.
- pH etkisi: Mg(OH)₂ gibi bazik anyon içeren tuzlar asidik ortamda daha çok çözünür, çünkü H⁺ iyonları OH⁻ iyonlarını harcar.
Sık yapılan hatalar
- AB₂ türünde [B⁻] = 2s değerinin karesini almayı atlamak.
- Ortak iyon eklendiğinde Kçç'nin değiştiğini sanmak.
- Karıştırma sorularında hacimlerin toplandığını hesaba katmamak.
- Farklı türdeki tuzları doğrudan Kçç değerleriyle sıralamak.
Burada en sık yapılan yanlış: Kçç ile s. Kçç bir sabittir ve yalnız sıcaklıkla değişir. Ortak iyon eklenince küçülen şey çözünürlük, yani s olur.
Nasıl çalışmalı?
AB, AB₂ ve A₂B türleri için Kçç–s bağıntısını ezberleme, her birini bir kez kendin çıkar: PbI₂'de iyodür iyonunu 2s diye yazınca 4s³ kendiliğinden gelir. Ortak iyon sorularında ortak iyonun derişimini sabit al, yalnız diğer iyonu s ile yaz; böylece ikinci dereceden denklemle uğraşmazsın. Çökelme sorularında ilk satır her zaman yeni toplam hacim olsun, iyon derişimlerini ondan sonra yaz.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
25 °C'de AgCl için Kçç = 1·10⁻¹⁰ değerindedir. Aynı sıcaklıkta AgCl katısının 0,01 M NaCl çözeltisindeki molar çözünürlüğü kaç mol/L'dir?
Cevap D. NaCl tamamen iyonlaştığı için ortamda zaten 0,01 M Cl⁻ var; AgCl'den gelecek küçük miktar bunu değiştirmez. AgCl'nin çözünürlüğüne s dersen [Ag⁺] = s olur. Kçç = s · 0,01 = 1·10⁻¹⁰, buradan s = 1·10⁻⁸ mol/L. Saf suda bu değer 1·10⁻⁵ olurdu; ortak iyon çözünürlüğü bin kat azaltmıştır.
Kendini dene
AgCl'nin NaCl çözeltisindeki çözünürlüğü saf sudakinden fazladır.
Kçç değeri büyük olan tuz, Kçç değeri küçük olandan her zaman daha çok çözünür.
Mg(OH)₂ asidik bir çözeltide saf sudakinden daha çok çözünür.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Çözünürlük Dengesi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Kçç değeri büyük olan tuz her zaman daha mı çok çözünür?
Yalnız aynı türdeki tuzlar için (ör. ikisi de AB türü) geçerlidir. AB ile AB₂ gibi farklı türleri karşılaştırırken her birinin molar çözünürlüğünü hesaplayıp onları kıyaslamalısın.
Çözünürlük Dengesi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.