Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Kimya · konu anlatımı

Tepkimelerde Enerji

Ekzotermik ve endotermik tepkimeler, oluşum entalpisi, Hess yasası ve bağ enerjisi hesapları: AYT Kimya tepkimelerde enerji, çözümlü örnekle.

Bir bakışta

  • ΔH < 0 ekzotermik (ısı verir), ΔH > 0 endotermik (ısı alır).
  • Elementlerin en kararlı hâllerinin standart oluşum entalpisi sıfırdır.
  • ΔH = Σ ΔH°f(ürünler) − Σ ΔH°f(girenler); her değer katsayısıyla çarpılır.
  • Tepkime ters çevrilirse ΔH'nin işareti değişir; n ile çarpılırsa ΔH de n ile çarpılır.
  • Bağ enerjisiyle: ΔH = kırılan bağların enerjisi − oluşan bağların enerjisi.

Konu nedir?

Kamp ocağında yanan bütan çevreye ısı verir; spor yaralanmalarında kullanılan, sıkınca soğuyan buz kompresi ise çevresinden ısı çeker. Kimyasal tepkimelerde bağlar kırılıp yenileri oluşurken hep böyle bir enerji alışverişi olur. Sabit basınçta alınan ya da verilen ısıya entalpi değişimi (ΔH) denir. Burada ΔH'nin işaretini yorumlamayı ve onu üç ayrı yoldan hesaplamayı öğrenirsin: oluşum entalpileriyle, Hess yasasıyla ve bağ enerjileriyle.

Bilmen gerekenler

  • Entalpi değişimi: ΔH = H(ürünler) − H(girenler).
  • Ekzotermik tepkime: Isı verir, ΔH < 0; ürünlerin enerjisi girenlerden düşüktür. Yanma, nötralleşme, donma ve yoğuşma örnektir.
  • Endotermik tepkime: Isı alır, ΔH > 0. Erime, buharlaşma, suyun elektrolizi ve fotosentez örnektir. Azotun oksijenle tepkimesi (N₂ + O₂ → 2NO) endotermiktir.
  • ΔH miktarla orantılıdır: Verilen ΔH denklemdeki mol sayıları içindir; madde miktarı yarıya inerse ısı da yarıya iner.
  • Standart oluşum entalpisi (ΔH°f): 25 °C ve 1 atm'de 1 mol bileşiğin en kararlı hâldeki elementlerinden oluşması sırasındaki entalpi değişimidir. Elementlerin en kararlı hâllerinin (O₂(g), H₂(g), C(grafit), Br₂(s)) oluşum entalpisi sıfırdır.
  • Oluşum entalpileriyle hesap: ΔH = Σ ΔH°f(ürünler) − Σ ΔH°f(girenler). Her değeri katsayısıyla çarp.
  • Hess yasası: ΔH yalnız başlangıç ve son duruma bağlıdır, izlenen yola bağlı değildir. Tepkime ters çevrilirse ΔH'nin işareti değişir; tepkime bir sayıyla çarpılırsa ΔH de aynı sayıyla çarpılır; tepkimeler toplanınca ΔH'ler de toplanır.
  • Bağ enerjileri: Bağ kırmak enerji ister, bağ oluşumu enerji açığa çıkarır. Gaz fazındaki tepkimeler için ΔH = Σ (kırılan bağların enerjisi) − Σ (oluşan bağların enerjisi).
  • Fiziksel hâl önemlidir: H₂O(s) ile H₂O(g)'nin oluşum entalpileri farklıdır; aradaki fark buharlaşma ısısıdır.

Sık yapılan hatalar

  • Bağ enerjisi hesabında sırayı ters kurmak (oluşan − kırılan).
  • Hess yasasında tepkimeyi ters çevirdiğinde işareti değiştirmemek.
  • O₃ ya da elmas gibi en kararlı olmayan hâllerin oluşum entalpisini sıfır almak.
  • Ekzotermik tepkimede ısıyı girenler tarafına yazmak.

En sık karıştırılan nokta: oluşum entalpisiyle hesap "ürünler − girenler", bağ enerjisiyle hesap "kırılan − oluşan" diye kurulur. İki formül birbirinin tersi gibi görünür ama ikisi de doğrudur; kırılan bağlar girenlerde, oluşan bağlar ürünlerde olduğu için iki yol aynı sonuca varır.

Nasıl çalışmalı?

Hess sorusunda hedef tepkimeyi sayfanın en üstüne yaz. Sonra verilen tepkimelerde hedefte geçen her maddeyi bul: yanlış taraftaysa tepkimeyi ters çevir, katsayısı farklıysa çarp. Yeni ΔH değerini tepkimenin hemen yanına yaz ki toplarken işaret kaybolmasın. Bağ enerjisi sorularında Lewis yapısını çizmeden sayım yapma; örneğin CH₄'te dört ayrı C–H bağı olduğunu çizim gösterir. Son olarak birkaç potansiyel enerji diyagramında ürünlerin girenlere göre nerede durduğuna bakıp ΔH'nin işaretini oradan oku.

Ekzotermik ve endotermik tepkimeler

ÖzellikEkzotermikEndotermik
ΔH işaretiNegatif (ΔH < 0)Pozitif (ΔH > 0)
IsıÇevreye verilirÇevreden alınır
Enerji karşılaştırmasıÜrünler girenlerden düşükÜrünler girenlerden yüksek
Hâl değişimi örnekleriDonma, yoğuşmaErime, buharlaşma
Tepkime örnekleriYanma, nötralleşmeSuyun elektrolizi, fotosentez

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

C(grafit) + O₂(g) → CO₂(g) ΔH = −394 kJ ve CO(g) + ½O₂(g) → CO₂(g) ΔH = −283 kJ olduğuna göre, C(grafit) + ½O₂(g) → CO(g) tepkimesinin ΔH değeri kaç kJ'dir?

Kendini dene

Buzun erimesi ısı veren bir olaydır.

O₃(g) için standart oluşum entalpisi sıfırdır.

Bir tepkimenin ΔH değeri, tepkimenin tek basamakta ya da birkaç basamakta yürümesinden etkilenmez.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Tepkimelerde Enerji soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Bir tepkimenin ekzotermik olduğu nasıl anlaşılır?

ΔH negatifse, ısı ürünler tarafında yazılmışsa ya da potansiyel enerji diyagramında ürünler girenlerden aşağıdaysa tepkime ekzotermiktir.

Tepkimelerde Enerji konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.