Bir bakışta
- ℓ en fazla n − 1 olur; s, p, d, f türlerinde sırasıyla 1, 3, 5, 7 orbital bulunur.
- Bir orbitalde en çok iki elektron bulunur ve spinleri zıttır (Pauli ilkesi).
- Eş enerjili orbitallere elektronlar önce tek tek, aynı spinle girer (Hund kuralı).
- Cr: [Ar] 4s¹ 3d⁵, Cu: [Ar] 4s¹ 3d¹⁰; yarı dolu ve tam dolu d daha kararlıdır.
- Geçiş metali katyonunda elektron önce 4s'ten, sonra 3d'den kopar.
- Ardışık iyonlaşma enerjisindeki büyük sıçrama, A grubu elementinin grup numarasını verir.
Konu nedir?
Bohr modelinde elektron çekirdeğin çevresinde belli bir yörüngede döner. Modern atom teorisi bu kesinliği bırakır: elektronun tam olarak nerede olduğunu söyleyemeyiz, yalnız nerede bulunma olasılığının yüksek olduğunu söyleyebiliriz. Bu bölgelere orbital denir. Kuantum sayıları her elektronun adresini yazar, elektron dizilimi de bu adreslerin hangi sırayla dolduğunu gösterir. Periyodik sistemdeki yer, iyon yarıçapı ve iyonlaşma enerjisi soruları hep bu dizilimden çıkar.
Bilmen gerekenler
- Baş kuantum sayısı (n): Katmanı ve enerji düzeyini gösterir; 1, 2, 3… değerlerini alır. Bir katmandaki orbital sayısı n², en fazla elektron sayısı 2n²'dir.
- Açısal momentum kuantum sayısı (ℓ): 0'dan n − 1'e kadar değer alır ve orbital türünü belirler: ℓ = 0 için s, 1 için p, 2 için d, 3 için f.
- Manyetik kuantum sayısı (mℓ): −ℓ ile +ℓ arasında değer alır; orbitalin uzaydaki yönelimini gösterir. Bu yüzden s türünde 1, p'de 3, d'de 5, f'de 7 orbital vardır.
- Spin kuantum sayısı (ms): +½ ya da −½'dir. Bir orbitalde en fazla iki elektron, zıt spinli olarak bulunur (Pauli ilkesi).
- Elektron dizilimi: Orbitaller enerji sırasıyla dolar (Aufbau): 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s 4d 5p 6s 4f 5d 6p. Eş enerjili orbitallere elektronlar önce tek tek ve aynı spinle yerleşir (Hund kuralı).
- Küresel simetri ve istisnalar: s¹, s², p³, p⁶, d⁵, d¹⁰ ile biten dizilimler daha kararlıdır. Bu yüzden Cr: [Ar] 4s¹ 3d⁵ ve Cu: [Ar] 4s¹ 3d¹⁰ şeklinde yazılır.
- İyonların dizilimi: Katyon oluşurken elektronlar baş kuantum sayısı en büyük katmandan koparılır; geçiş metallerinde önce 4s, sonra 3d elektronları gider.
- Periyodik sistemde yer: Dizilim s ya da p ile bitiyorsa element A grubunda, d ile bitiyorsa B grubundadır. En büyük n periyodu verir.
- İleri periyodik özellikler: İzoelektronik türlerde proton sayısı arttıkça yarıçap küçülür: O²⁻ > F⁻ > Na⁺ > Mg²⁺. Katyon, atomundan küçük; anyon, atomundan büyüktür.
- İyonlaşma enerjisi yorumları: Ardışık iyonlaşma enerjileri hep artar; değerlik elektronları bittikten sonra görülen büyük sıçrama grubu gösterir. Periyotta genel artışın istisnaları 2A > 3A ve 5A > 6A'dır (ör. Be > B, N > O).
Sık yapılan hatalar
- Geçiş metali katyonlarında elektronu önce 3d'den koparmak.
- ℓ değerini n'e kadar almak; en büyük ℓ değeri n − 1'dir.
- Cr ve Cu istisnalarını normal dizilimle yazmak.
- İyonlaşma enerjisinde 2A-3A ve 5A-6A istisnalarını atlamak.
Çoğu öğrencinin karıştırdığı şey: 4s'in önce dolması ile önce boşalması. Doldururken 4s, 3d'den önce gelir; iyon oluşurken de ilk giden yine 4s olur. İki bilgi birbiriyle çelişmez, çünkü koparmada ölçü çekirdekten en uzak katmandır.
Nasıl çalışmalı?
Aufbau sırasını köşegen şemayla bir kez kendin çıkar; hazır bir diziyi ezberlemekten daha uzun süre aklında kalır. Sonra 1'den 36'ya kadar elementlerin dizilimini yaz ve Cr ile Cu'ya gelince durup istisnayı kontrol et. İyonlaşma enerjisi tablosu verilen sorularda değerleri alt alta yaz ve her birini bir öncekine böl. Oranın belirgin biçimde büyüdüğü yer, değerlik elektronlarının bittiği yerdir; grup numarası oradan okunur.
Dört kuantum sayısı
| Kuantum sayısı | Aldığı değerler | Neyi belirler? |
|---|---|---|
| Baş (n) | 1, 2, 3… | Katman ve enerji düzeyi |
| Açısal momentum (ℓ) | 0 … n − 1 | Orbital türü (s, p, d, f) |
| Manyetik (mℓ) | −ℓ … +ℓ | Orbitalin uzaydaki yönelimi |
| Spin (ms) | +½ ya da −½ | Elektronun spin yönü |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
₂₆Fe atomunun elektron dizilimi [Ar] 4s² 3d⁶ şeklindedir. Buna göre Fe³⁺ iyonunun elektron dizilimi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap B. Katyon oluşurken elektronlar en dış katmandan, yani 4s'ten gider. İlk iki elektron 4s'i boşaltır, üçüncüsü 3d'den kopar ve geriye [Ar] 3d⁵ kalır. Beş d orbitalinin her birinde birer elektron olduğu için bu dizilim küresel simetriktir.
Kendini dene
n = 3 katmanında ℓ = 3 olan f orbitalleri bulunur.
Fe²⁺ iyonu oluşurken iki elektron 3d orbitalinden koparılır.
O²⁻, F⁻ ve Na⁺ iyonları arasında yarıçapı en büyük olan O²⁻'dir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Modern Atom Teorisi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
4s orbitali 3d'den önce dolduğu hâlde neden iyonlaşmada önce 4s elektronları kopar?
Elektronlar çekirdekten en uzaktaki, baş kuantum sayısı en büyük katmandan koparılır. Geçiş metallerinde bu katman 4s olduğu için önce onun elektronları gider.
Modern Atom Teorisi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.