Bir bakışta
- Suyun sertliği Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonlarından gelir; sert su sabunla az köpürür, kireç bırakır.
- Asit yağmuru: SO₂ ve azot oksitler suyla sülfürik ve nitrik asit oluşturur.
- Sera etkisini CO₂, CH₄ ve su buharı güçlendirir; ozonu CFC gazları parçalar.
- CO, hemoglobine bağlanıp oksijen taşınmasını engellediği için zehirlidir.
- Gübredeki azot ve fosfor göllerde alg patlamasına ve oksijen azalmasına yol açar.
Konu nedir?
Çaydanlığın dibinde biriken beyaz kireç tabakası da, mermer yapıların yıllar içinde aşınması da kimyanın doğadaki izleridir. Bu konu su ve havanın kimyasını, insan etkinliklerinin bunları nasıl kirlettiğini ve geri dönüşümün neyi kazandırdığını anlatır. Sorular kavramsaldır ve çoğunlukla öncüllü gelir. Hangi kirliliğin hangi maddeden kaynaklandığını doğru eşleştirebiliyorsan konunun büyük kısmını halletmişsin demektir.
Bilmen gerekenler
- Su kaynakları: Dünyadaki suyun çok büyük kısmı tuzlu sudur; tatlı suyun büyük bölümü buzullarda bulunur. Bu yüzden kullanılabilir tatlı su sınırlıdır ve korunmalıdır.
- Suyun sertliği: Sertliğe başlıca Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonları yol açar. Sert su sabunla az köpürür; ısıtıldığında kaplarda kireç (CaCO₃) birikir. İyon değiştiricilerle su yumuşatılabilir.
- Su kirliliği: Tarım ilaçları, ağır metaller (cıva, kurşun, kadmiyum) ve petrol sızıntıları suyu kirletir. Gübrelerdeki azot ve fosfor göllerde alg patlamasına, dolayısıyla suda çözünmüş oksijenin azalmasına neden olur.
- Hava kirliliği: Fosil yakıtların yanması SO₂, azot oksitler (NO, NO₂), karbon monoksit (CO) ve toz parçacıkları oluşturur. CO, kandaki hemoglobine bağlanıp oksijen taşınmasını engellediği için zehirlidir.
- Asit yağmuru: SO₂ ve azot oksitler havadaki su ile tepkimeye girerek sülfürik ve nitrik asit oluşturur. Asit yağmurları ormanlara, göllerdeki canlılara ve mermerden (CaCO₃) yapılmış yapılara zarar verir.
- Sera etkisi ve küresel ısınma: CO₂, metan (CH₄) ve su buharı yeryüzünden yayılan ısının bir kısmını tutar. İnsan kaynaklı gazların artışı bu etkiyi güçlendirir ve küresel ısınmaya katkı yapar.
- Ozon tabakasının incelmesi: Soğutucu ve spreylerde kullanılmış CFC gazları üst atmosferdeki ozonu parçalar; bu, sera etkisinden ayrı bir sorundur.
- Önlemler: Baca filtreleri, kükürdü az yakıtlar, toplu taşıma ve araçlardaki katalitik dönüştürücüler kirliliği azaltır.
- Geri dönüşüm: Cam, kâğıt, metal ve plastiğin geri kazanılması hammadde ve enerji tasarrufu sağlar, atık miktarını azaltır. Atık piller ağır metal içerdiği için ayrı toplanmalıdır.
Sık yapılan hatalar
Sınavda çoğu kişinin düştüğü tuzak: ozon tabakasının incelmesi ile sera etkisi. Ozonu CFC gazları parçalar; sera etkisini CO₂, metan ve su buharı güçlendirir. İki ayrı sorun, iki ayrı gaz grubu.
- Asit yağmurunun asıl nedenini CO₂ sanmak. Temel sorumlular SO₂ ve azot oksitlerdir.
- Suyun sertliğini Na⁺ iyonlarına bağlamak. Sertliğe Ca²⁺ ve Mg²⁺ yol açar.
- CO ile CO₂'nin etkilerini karıştırmak. CO kandaki hemoglobine bağlanarak zehirler; CO₂ ise sera gazı olarak bilinir.
Nasıl çalışmalı?
Altı kirletici için (SO₂, NO₂, CO, CO₂, CH₄, CFC) şu bilgileri yazabilmen yeterli: nereden çıkıyor, neye zarar veriyor ve nasıl azaltılıyor. Bunu önce bakmadan yaz, sonra kontrol et; boş kalan hücreler tekrar etmen gereken yerleri gösterir. Öncüllü sorularda her öncülü ayrı ayrı doğru ya da yanlış diye işaretle, şıklara en sonda bak. Şıklardaki "I ve III" gibi bir seçeneği görüp öncülü ona göre yorumlamak, bildiğin bir soruyu kaçırmanın en kolay yoludur.
Başlıca kirleticiler, kaynakları ve etkileri
| Kirletici | Başlıca kaynağı | Etkisi |
|---|---|---|
| SO₂ | Kükürt içeren kömür ve petrolün yanması | Asit yağmuru |
| NO, NO₂ | Araç motorlarında ve santrallerde yüksek sıcaklıkta yanma | Asit yağmuru |
| CO | Yakıtların eksik yanması | Hemoglobine bağlanır, oksijen taşınmasını engeller |
| CO₂ | Fosil yakıtların yanması | Sera etkisini güçlendirir |
| CH₄ | Hayvancılık, çöp depolama alanları | Sera etkisini güçlendirir |
| CFC | Eski soğutucular ve spreyler | Ozon tabakasını inceltir |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
I. Suyun sertliğine başlıca Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonları neden olur. II. Asit yağmurlarının oluşumunda SO₂ ve azot oksitlerin payı büyüktür. III. CO₂ sera etkisine katkı yapan gazlardandır. Yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
Cevap E. Öncülleri tek tek değerlendir. I doğru: sertliğe Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonları yol açar. II doğru: SO₂ ve azot oksitler havadaki suyla asit oluşturur. III doğru: CO₂, yeryüzünden yayılan ısının bir kısmını tutan sera gazlarındandır. Üç öncül de doğru olduğu için cevap I, II ve III.
Kendini dene
Ozon tabakasının incelmesinin başlıca nedeni CO₂ gazıdır.
Sert su ısıtıldığında kapların içinde CaCO₃ birikir.
Asit yağmurlarının temel sorumlusu CO₂'dir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Doğa ve Kimya soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Sera etkisi tamamen kötü bir şey mi?
Hayır. Doğal sera etkisi olmasaydı Dünya yaşam için fazla soğuk olurdu. Sorun, insan etkinlikleriyle artan sera gazlarının bu etkiyi güçlendirip ısınmaya yol açmasıdır.
Doğa ve Kimya konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.