Bir bakışta
- PV = nRT; P atm, V litre, T kelvin ise R = 0,082 L·atm/(mol·K).
- Ortalama kinetik enerji yalnız mutlak sıcaklığa bağlıdır.
- Graham yasası: v₁ / v₂ = √(MA₂ / MA₁); hafif gaz daha hızlı yayılır.
- Kısmi basınç = mol kesri · toplam basınç.
- Düşük basınç ve yüksek sıcaklıkta gerçek gaz ideale yaklaşır.
Konu nedir?
Bisiklet lastiğine hava bastıkça iç basınç artar; yaz sıcağında güneşte kalan kapalı bir sprey kutusu tehlikeli hâle gelir. İkisi de aynı dört değişkene bağlıdır: basınç (P), hacim (V), sıcaklık (T) ve mol sayısı (n). Gaz yasaları bu değişkenlerden ikisi sabit tutulduğunda diğer ikisinin nasıl değiştiğini söyler; ideal gaz denklemi hepsini tek satırda toplar. Kinetik teori taneciklerin davranışını açıklar, gaz karışımları ve gerçek gazlar da konuyu tamamlar.
Bilmen gerekenler
- Boyle: Mol ve sıcaklık sabitken P · V sabittir; hacim yarıya inerse basınç iki katına çıkar.
- Charles ve Gay-Lussac: Basınç sabitken hacim, hacim sabitken basınç mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır.
- Avogadro: Aynı sıcaklık ve basınçta gazların hacmi mol sayısıyla doğru orantılıdır.
- İdeal gaz denklemi: PV = nRT. P atm, V litre, T kelvin alınırsa R = 0,082 L·atm/(mol·K) olur. Yoğunluk için d = P · MA / (R · T) bağıntısını kullanabilirsin.
- Kinetik teori: İdeal gaz tanecikleri hacimsiz kabul edilir, aralarında çekim yoktur, çarpışmaları esnektir. Ortalama kinetik enerji yalnız mutlak sıcaklığa bağlıdır; aynı sıcaklıktaki bütün gazların ortalama kinetik enerjisi eşittir.
- Difüzyon ve Graham yasası: Aynı sıcaklıkta hafif gazlar daha hızlı yayılır: v₁ / v₂ = √(MA₂ / MA₁). Örneğin CH₄ (16) SO₂'den (64) iki kat hızlıdır.
- Kısmi basınç (Dalton): Karışımın toplam basıncı, bileşenlerin kısmi basınçları toplamıdır. Bir gazın kısmi basıncı = mol kesri · toplam basınç. Su üstünde toplanan gazda, gazın basıncı = toplam basınç − su buharı basıncı.
- Gerçek gazlar: Yüksek basınç ve düşük sıcaklıkta tanecik hacmi ve tanecikler arası çekim önem kazanır; gaz ideallikten sapar. Düşük basınç, yüksek sıcaklık ve küçük, apolar moleküller (He, H₂) ideale yakındır.
- Kritik sıcaklık: Bu sıcaklığın üstünde bir gaz, basınç ne kadar artırılırsa artırılsın sıvılaştırılamaz. Kritik sıcaklığının altındaki gaz hâline buhar denir.
- Genleşmeyle soğuma: Sıkıştırılmış gerçek gazların çoğu genleşirken soğur; soğutucu sistemler bu olaydan yararlanır.
Sık yapılan hatalar
- Sıcaklığı °C ile kullanmak; her zaman T = °C + 273.
- Hacmi mL ile yazıp R = 0,082 kullanmak.
- Kısmi basıncı kütle oranıyla hesaplamak; doğru olan mol kesridir.
- Graham yasasında karekökü atlamak ya da oranı ters kurmak.
Burada en sık yapılan yanlış: "aynı sıcaklıkta ortalama kinetik enerji eşittir" bilgisi ile "aynı sıcaklıkta hızlar eşittir" sanısı. Enerji eşittir; kütlesi küçük olan gaz daha hızlıdır.
Nasıl çalışmalı?
Boyle, Charles ve Avogadro yasalarını ayrı ayrı ezberleme. PV = nRT'yi yaz, soruda sabit kalan değişkenlerin üstünü çiz; geriye kalan orantı aradığın yasadır. Grafik sorularına geçmeden önce sabit sıcaklıkta P-V eğrisinin hiperbol, sabit basınçta V-T (kelvin) grafiğinin orijinden geçen bir doğru olduğunu kendi elinle çizerek gör. Karışım sorusu gelince ilk satıra toplam molü yaz; kısmi basınçların hepsi o sayıdan çıkar.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
27 °C'de 4,1 L'lik sabit hacimli bir kapta 0,1 mol H₂ ve 0,3 mol He gazları bulunuyor. Kaptaki toplam basınç ve He'nin kısmi basıncı sırasıyla kaç atm'dir? (R = 0,082 L·atm/(mol·K); gazlar ideal)
Cevap D. Önce sıcaklığı kelvine çevir: 27 + 273 = 300 K. Kapta toplam 0,4 mol gaz var, PV = nRT'den P = 0,4 · 0,082 · 300 / 4,1 = 2,4 atm. He'nin mol kesri 0,3 / 0,4 = 0,75 olduğu için kısmi basıncı 0,75 · 2,4 = 1,8 atm.
Kendini dene
Aynı sıcaklıktaki He ve SO₂ gazlarının tanecik hızları eşittir.
Sabit basınçta bir gazın sıcaklığı 20 °C'den 40 °C'ye çıkarsa hacmi iki katına çıkar.
Kritik sıcaklığının üstündeki bir gaz, yalnız basınç artırılarak sıvılaştırılamaz.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Gazlar soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bir gaz hangi koşullarda ideale yaklaşır?
Düşük basınç ve yüksek sıcaklıkta. Bu koşullarda tanecikler birbirinden uzak ve hızlıdır; tanecik hacmi ile tanecikler arası çekim ihmal edilebilecek kadar küçük kalır.
Gazlar konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 5 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.